Dharma Shasta Sahasranaam Stotram (श्री धर्मशास्ता सहस्रनाम स्तोत्रम्): पाठ कैसे करें? जानें साधना विधि, नियम, लाभ, महत्व और सावधानियांIt takes 24 minutes... to read this article !

सनातन धर्म और वैदिक वांग्मय के अनंत आध्यात्मिक आकाश में, जब शैव (भगवान शिव) और वैष्णव (भगवान विष्णु) परंपराओं के परम एकीकरण (Supreme Integration) की बात आती है, तो एक ही नाम संपूर्ण ब्रह्मांड में गुंजायमान होता है— भगवान हरिहरपुत्र श्री धर्मशास्ता (Lord Dharma Shasta)। इन्हें दक्षिण भारत में अत्यंत श्रद्धा के साथ ‘स्वामी अय्यप्पा’ (Swami Ayyappa), ‘मणिकंदन’ और ‘भूतनाथ’ के नाम से भी जाना जाता है।

‘हरि’ अर्थात् भगवान विष्णु (मोहिनी स्वरूप) और ‘हर’ अर्थात् भगवान शिव के दिव्य तेज से उत्पन्न होने के कारण वे ‘हरिहरपुत्र’ कहलाते हैं। ‘धर्मशास्ता’ शब्द का अर्थ है— ‘वह जो धर्म का शासन करता है’ या ‘धर्म का उपदेश और रक्षा करने वाला’। जब महिषी नामक भयंकर असुर का आतंक तीनों लोकों में फैल गया था, तब उसके वध और ब्रह्मांड में पुनः धर्म की स्थापना के लिए भगवान धर्मशास्ता का प्राकट्य हुआ। वे असीम ब्रह्मचर्य, तपस्या, करुणा और नवग्रहों (विशेषकर शनि देव) के परम नियंत्रक माने जाते हैं।

भगवान धर्मशास्ता की इसी ब्रह्मांडीय ऊर्जा, उनके अनंत ज्ञान, उनकी वीरता और अहैतुकी कृपा को अपने भीतर जाग्रत करने के लिए सिद्ध ऋषियों और ब्रह्मांड पुराण में उनके एक हज़ार (1000) परम पवित्र नामों का संकलन किया गया है, जिसे शास्त्रों में ‘श्री धर्मशास्ता सहस्रनाम स्तोत्रम्’ (Dharma Shasta Sahasranaam Stotram) के नाम से जाना जाता है।

‘सहस्रनाम’ का अर्थ है— एक हज़ार नाम। यह कोई साधारण स्तुति या केवल नामों की एक सूची नहीं है; यह एक ऐसा जाग्रत महामंत्र, एक ऐसा आध्यात्मिक ढाल है, जो जीवन के भयंकर से भयंकर शनि दोषों, दुखों, दरिद्रता और भटकाव को पल भर में भस्म कर देता है। जब व्यक्ति को जीवन में कठोर अनुशासन, अजेय संकल्प शक्ति, अपार मानसिक शांति और संकटों से मुक्ति की आवश्यकता होती है, तब यह ‘श्री धर्मशास्ता सहस्रनाम’ साक्षात कल्पवृक्ष सिद्ध होता है।

धर्मशास्ता सहस्रनाम स्तोत्र | Dharma Shasta Sahasranaam Stotram

ॐ पूर्ण पुष्कलाम्बा समेत श्रीहरिहरपुत्रस्वामिने नमः ।
श्री धर्मशास्तासहस्रनामस्तोत्रम् ।
अस्य श्री हरिहरपुत्रसहस्रनामस्तोत्रमालामन्त्रस्य
अर्धनारीश्वर ऋषिः । अनुष्टुप्छन्दः ।
श्री हरिहरपुत्रो देवता ।
ह्रां बिजं ह्रीं शक्तिः ह्रूं कीलकम् ।
श्री हरिहरपुत्र प्रसादसिध्यर्थे जपे विनियोगः ॥

धर्मशास्ता सहस्रनाम स्तोत्र अथ करन्यासः ।
ह्रां अङ्गुष्ठाभ्यां नमः ।
ह्रीं तर्जनीभ्यां नमह् ।
ह्रूं मध्यमाभ्याण् नमः ।
ह्रैं अनामिकाभ्यां नमः ।
ह्रैं कनिष्ठिकाभ्यां नमः ।
ह्रः करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ॥

अथाञ्गन्यासः ।
ह्रां हृदयाय नमः ।
ह्रीं शिरसे स्वाहा ।
ह्रूं शिखायै वषट् ।
ह्रैं कवचाय हम् ।
ह्रौं नेत्रत्रयाय वौषट् ।
ह्रः अस्त्राय फट् ।
भुर्भुवस्सुवरों इति दिग्बन्धः ॥

धर्मशास्ता सहस्रनाम स्तोत्र ॥ ध्यानम् ॥
ध्यायेदुमापतिरमापति भाग्यपुत्रम् ।
वेत्रोज्वलत् करतलं भसिताभिरामम् ॥

विश्वैक विश्व वपुषं मृगया विनोदम् ।
वांछानुरुप फलदं वर भुतनाथम् ॥

आशयामकोमलविशालतनुं विचित्र-
वासो वसानं अरुणोत्पलदामहस्तम् ।
उत्तुङ्गरत्नमकुटं कुटिलाग्रकेशं
शास्तारं इष्टवरदं शरणं प्रपद्ये ॥

धर्मशास्ता सहस्रनाम स्तोत्र पञ्चोपचाराः ।
लं पृथिव्यात्मने गन्धं समर्पयामि ।
हं आकाशात्मने पुष्पाणि समर्पयामि ।
यं वाय्वात्मने धूपमाघ्रापयामि ।
रं अग्रयात्मने दीपं दर्शयामि ।
वं अमृतात्मने अमृतं महानैवेद्यं निवेदयामि ।
सं सर्वात्मने सर्वोपचारपूजां समर्पयामि ।
मूलमन्त्रः ओं घ्रूं नमः पराय गोप्त्रे नमः ॥

ॐ नमो भगवते भूतनाथाय ।
ॐ शिवपुत्रो महातेजाः शिवकार्यधुरन्धरः ।
शिवप्रद शिवज्ञानी शैवधर्मसुरक्षकः ॥ १ ॥

शंखधारि सुराध्यक्ष चन्द्रमौलिस्सुरोत्तमः ।
कामेश कामतेजस्वी कामादिफलसंयुतः ॥ २ ॥

कल्याण कोमलांगश्च कल्याणफलदायकः ।
करुणाब्धि कर्मदक्ष करुणारससागरः ॥ ३ ॥

जगत्प्रियो जगद्रक्षो जगदानन्ददायकः ।
जयादि शाक्ति संसेव्यो जनाह्लादो जिगीषुकः ॥ ४ ॥

जितेन्द्रियो जितक्रोधो जितसेवारिसंखः ।
जैमिन्यदृषिसंसेव्यो जरामरणनाशकः ॥ ५ ॥

जनार्दन सुतो ज्येष्ठो ज्येष्ठादिगणसेवितः ।
जन्महीनो जितामित्रो जनकेनाभिपूजितः ॥ ६ ॥

परमेष्ठी पशुपति पंकजासनपूजितः ।
पुरहन्ता पुरत्राता परमैश्वर्यदायकः ॥ ७ ॥

पवनादि सुरैः सेव्यः पंचब्रह्मपरायणः ।
पार्वती तनयो ब्रह्म परानन्द परात्परः ॥ ८ ॥

ब्रह्मिष्टो ज्ञाननिरतो गुणागुणनिरुपकः ।
गुणाध्यक्षो गुणनिधिः गोपालेनाभिपुजितः ॥ ९ ॥

गोरक्षको गोधनदो गजारुढो गजप्रियः ।
गजग्रिवो गजस्कन्दो गभस्तिर्गोपतिः प्रभुः ॥ १० ॥

ग्रामपालो गजाध्यक्षो दिग्गजेनाभिपूजितः ।
गणाध्यक्षो गणपतिर्गवां पतिरहर्पतिः ॥ ११ ॥

जटाधरो जलनिभो जैमिन्यादॄषिपूजितः ।
जलन्थर निहन्ता च शोणाक्षश्शोणवासकः ॥ १२ ॥

सुराथिपश्शोकहन्ता शोभाक्षस्सुर्य तैजसः ।
सुरार्चितस्सुरैर्वन्द्यः शोणांगः शाल्मलीपतिः ॥ १३ ॥

सुज्योतिश्शरवीरघ्नः शरत्च्चन्द्रनिभाननः ।
सनकादिमुनिध्येयः सर्वज्ञानप्रदो विभुः ॥ १४ ॥

हलायुधो हंसनिभो हाहाहूहू मुखस्तुतः ।
हरिहरप्रियो हंसो हर्यक्षासनतत्परः ॥ १५ ॥

पावनः पावकनिभो भक्तपापविनाशनः ।
भसितांगो भयत्राता भानुमान् भयनाशनः ॥ १६ ॥

त्रिपुण्ड्रकस्त्रिनयनः त्रिपुण्ड्रांगितमस्तकः ।
त्रिपुरख्नो देववरो देवारिकुलनाशकः ॥ १७ ॥

देवसेनथिपस्तेजस्तेजोराशिर्दशाननः ।
दारुणो दोषहन्ता च दोर्दण्डो दण्डनायकः ॥ १८ ॥

धनुष्पाणिर्धराध्यक्षो धनिको धर्मवत्सलः ।
धर्मज्ञो धर्मनिरतो धनुर्श्शास्त्रपरायणः ॥ १९ ॥

स्थूलकर्णः स्थूलतनुः स्थूलाक्षः स्थूलबाहुकः ।
तनूत्तमत्तनुत्राणस्तारकस्तेजसांपतिः ॥ २० ॥

योगीश्वरो योगनिधिर्योगिनो योगसंस्थितः ।
मन्दारवाटिकामत्तो मलयाचलवासभूः ॥ २१ ॥

मन्दारकुसुमप्रख्यो मन्दमारुतसेवितः ।
महाभाश्च महावक्षा मनोहरमदार्चितः ॥ २२ ॥

महोन्नतो महाकायो महानेत्रो महाहनुः ।
मरुत्पूज्यो मानधनो मोहनो मोक्षदायकः ॥ २३ ॥

मित्रो मेधा महौजस्वी महावर्षप्रदायकः ।
भाषको भाष्यशास्त्रज्ञो भानुमान् भानुतैजसः ॥ २४ ॥

भिषग् भवानिपुत्रश्च भवतारणकारणः ।
नीलांबरो नीलनिभो नीलग्रीवो निरंजनः ॥ २५ ॥

धर्मशास्ता सहस्रनाम स्तोत्र

नेत्रत्रयो निषादज्ञो नानारत्नोपशोभितः ।
रत्नप्रभो रमापुत्रो रमया परितोषितः ॥ २६ ॥

राजसेव्यो राजधनः रणदोर्दण्डमण्डितः ।
रमणो रेणुकासेव्यो राजनीचरदारणः ॥ २७ ॥

ईशान इभराट्सेव्य इषणात्रयनाशनः ।
इडावासो हेमनिभो हैमप्राकारशोभितः ॥ २८ ॥

हयप्रियोहयग्रीवो हंसो हरिहरात्मजः ।
हाटकस्फटिकप्रख्यो हंसारूओढेन सेवितः ॥ २९ ॥

वनवासो वनाध्यक्षो वामदेवो वराननः ।
वैवस्वतपतिर्विष्णुः विअराट्रूपो विशांपतिः ॥ ३० ॥

वेणुनादो वरग्रिवो वराभयकरान्वितः ।
वर्चस्वी विपुलग्रीवो विपुलाक्षो विनोदवान् ॥ ३१ ॥

वैणवारण्य वासश्च वामदेवेनसेवितः ।
वेत्रहस्तो वेदविधिर्वंशदेवो वरान्ग़कः ॥ ३२ ॥

ह्रींग़ारो ह्रींमना हृष्टो हिरण्यः हेमसम्भवः ।
हूताशो हूतनिष्पन्नो हूँगारकृतिसुप्रभः ॥ ३३ ॥

हव्यवाहो हव्यकरश्चाट्टहासोऽपराहतः ।
अणुरूपो रूपकरश्चाजरोऽतनुरूपकः ॥ ३४ ॥

हंसमन्त्रश्चहूतभुक् हेमम्बरस्सुलक्षणः ।
नीपप्रियो नीलवासाः निधिपालो निरातपः ॥ ३५ ॥

क्रोडहस्तस्तपस्त्राता तपोरक्षस्तपाह्वयः ।
मूर्ताभिषिक्तो मानी च मन्त्ररूपोः म्रुडो मनुः ॥ ३६ ॥

मेधावी मेदसो मुष्णुः मकरो मकरालयः ।
मार्त्ताण्डो मंजुकेशश्च मासपालो महौषधिः ॥ ३७ ॥

श्रोत्रियश्शोभमानश्च सविता सर्वदेशिकः ।
चन्द्रहासश्श्मश्श्क्तः शशिभासश्शमाधिकः ॥ ३८ ॥

सुदन्तस्सुकपोलश्च षड्वर्णस्संपदोऽधिपः ।
गरलः कालकण्ढश्च गोनेता गोमुखप्रभुः ॥ ३९ ॥

कौशिकः कालदेवश्च क्रोशकः क्रौंचभेदकः ।
क्रियाकरः कृपालुश्च करवीरकरेरुहः ॥ ४० ॥

कन्दर्पदर्पहारी च कामदाता कपालकः ।
कैलासवासो वरदो विरोचनो विभावसुः ॥ ४१ ॥

बभ्रुवाहो बलाध्यक्षः फणामणिविभुषणः ।
सुन्दरस्सुमुखः स्वच्चः सफासच्च सफाकरः ॥ ४२ ॥

शरानिव्रुत्तश्शक्राप्तः शरणागतपालकः ।
तीष्णदंष्ट्रो दीर्घजिह्व पिंगलाक्षः पिशाचहा ॥ ४३ ॥

अभेद्यश्चाङ्गदार्ड्यश्चो भोजपालोऽध भूपतिः ।
ग्रुध्रनासोऽविषह्यश्च् दिग्देहो दैन्यदाहकः ॥ ४४ ॥

बाडवपूरितमुखो व्यापको विषमोचकः ।
वसन्तस्समरक्रुद्धः पुंगवः पङ्गजासनः ॥ ४५ ॥

विश्वदर्पो निस्चिताज्ञो नागाभरणभूषितः ।
भरतो भैरवाकारो भरणो वामनक्रियः ॥ ४६ ॥

सिम्हास्यस्सिंहरूपश्च सेनापतिस्सकारकः ।
सनतनस्सिद्धरूपी सिद्धधर्मपरायणः ॥ ४७ ॥

आदित्यरूप्श्चापद्घ्नश्चाम्रुताब्धिनिवासभूः ।
युवराजो योगिवर्य उषस्तेजा उडुप्रभः ॥ ४८ ॥

देवादिदेवो दैवज्ञस्ताम्रोष्टस्ताम्रलोचनः ।
पिंगलाक्ष पिच्छचूडः फणामणि विभूषितः ॥ ४९ ॥

भुजंगभूषणो भोगो भोगानन्दकरोऽव्ययः ।
पंचहस्तेन सम्पुज्यः पंचबाणेनसेवितः ॥ ५० ॥

ये भी पढ़ें:  Gayatri Sahasranamam (श्री गायत्री सहस्रनाम): पाठ कैसे करें? जानें साधना विधि, नियम, लाभ, महत्व और सावधानियां

धर्मशास्ता सहस्रनाम स्तोत्र

भवश्शर्वो भानुमयः प्रजपत्यस्वरुपकः ।
स्वच्चन्दश्चन्दश्शस्त्रज्ञो दान्तो देव मनुप्रभुः ॥ ५१ ॥

दशभुक्च दशाध्यक्षो दानवानां विनाशनः ।
सहस्राक्षश्शरोत्पन्नः शतानन्दसमागमः ॥ ५२ ॥

गृध्रद्रिवासो गंभिरो गन्धग्राहोगणेश्वरः ।
गोमेधो गण्ढकावासो गोकुलैः परिवारितः ॥ ५३ ॥

परिवेषः पदज्ञानी प्रियन्ङुद्रुमवासकः ।
गुहावासो गुरुवरो वन्दनीयो वदान्यकः ॥ ५४ ॥

वृत्ताकारो वेणुपाणीर्वीणादण्डदरोहरः ।
हैमीड्यो होत्रुसुभगो हौत्रज्ञश्चौजसां पतिः ॥ ५५ ॥

पवमानः प्रजातन्तुप्रदो दण्डविनाशनः ।
निमीडयो निमिषार्धज्ञो निमिषाकारकारणः ॥ ५६ ॥

लिगुडाभो लिडाकारो लक्ष्मीवन्द्यो वरप्रभुः ।
इडाज्ञः पिंगलावासः सुषुम्नामध्यसंभवः ॥ ५७ ॥

भिक्षाटनो भीमवर्चा वरकीर्तिस्सभेश्वरः ।
वाचोऽतीतो वरनिधिः परिवेत्ताप्रमाणकः ॥ ५८ ॥

अप्रमेयोऽनिरुद्धश्चाप्यनन्दादित्यसुप्रभः ।
वेषप्रियो विषग्राहो वरदानकरोत्तमः ॥ ५९ ॥

विपिनः वेदसारश्च वेदान्तैः परितोषितः ।
वक्रागमो वर्चवचा बलदाता विमानवान् ॥ ६० ॥

वज्रकान्तो वम्शकरो वटुरक्षाविशारदः ।
वप्रक्रीडो विप्रपुज्या वेलाराशिश्चलालकः ॥ ६१ ॥

कोलाहलः क्रोडनेत्रः क्रोडास्यश्च कपालभृत् ।
कुंजरेड्या मंजुवासाःक्रियामानः क्रियाप्रदः ॥ ६२ ॥

क्रीडानाधः कीलहस्थः क्रोशमानो बलाधिकः ।
कनको होत्रुभागी च खवासः खचरः खगः ॥ ६३ ॥

गणको गुणनिर्दुष्टो गुणत्यागी कुशाधिपः ।
पाटलः पत्रधारी च पलाशः पुत्रवर्धनः ॥ ६४ ॥

पित्रुसच्चरितः प्रेष्टः पापभस्म पुनश्चुचिः ।
फालनेत्रः फुल्लकेशः फुल्लकल्हारभूषितः ॥ ६५ ॥

फणिसेव्यः पट्टभद्रः पटुर्वाग्मी वयोधिकः ।
चोरनाट्यश्चोरवेषस्चोरघ्नश्चौर्यवर्धनः ॥ ६६ ॥

चंचलाक्षश्चामरको मरीचिर्मदगामिकः ।
म्रुडाभो मेषवाहश्च मैथिल्यो मोचकोमनुः ॥ ६७ ॥

मनुरूपो मन्त्रदेवो मंत्रराशिर्महादृड्ः ।
स्थूपिज्ञो धनदाता च देववन्ध्यश्चतारणः ॥ ६८ ॥

यज्ञप्रियो यमाध्यक्ष इभक्रीड इभेक्षण ।
दधिप्रियो दुराधर्षो दारुपालो दनूजहाः ॥ ६९ ॥

दामोदरोदामधरो दक्षिणामूर्तिरूपकः ।
शचीपूज्यश्शंखकर्णश्चन्द्रचूडो मनुप्रियः ॥ ७० ॥

गुडरूपो गुडाकेशः कुलधर्मपरायणः ।
कालकण्ढो गाढगात्रो गोत्ररूपः कुलेश्वरः ॥ ७१ ॥

आनन्दभैरवाराध्यो हयमेधफलप्रदः ।
दध्यन्नासक्तहृदयो गुडान्नप्रीतमानसः ॥ ७२ ॥

खृतान्नासक्तहृदयो गौरांगोगर्व्वभंजकः ।
गणेशपूज्यो गगनः गणानां पतिरूर्जितः ॥ ७३ ॥

छद्महीनश्शशिरदः शत्रूणां पतिरङ्गिराः ।
चराचरमयश्शान्तः शरभेशश्शतातपः ॥ ७४ ॥

वीराराध्यो वक्रगमो वेदांगो वेदपारगः ।
पर्वतारोहणः पूषा परमेशः प्रजापतिः ॥ ७५ ॥

धर्मशास्ता सहस्रनाम स्तोत्र

भावज्ञो भवरोगख्नो भवसागरतारणः ।
चिदग्निदेहश्चिद्रूपस्चिदानन्दश्चिदाकृतिः ॥ ७६ ॥

नाट्यप्रियो नरपतिर्नरनारायणार्चितः ।
निषादराजो नीहारो नेष्टा निष्ठूरभाषणः ॥ ७७ ॥

निम्नप्रियो नीलनेत्रो नीलाङगो नीलकेशकः ।
सिंहाक्षस्सर्वविघ्नेशस्सामवेदपरायणः ॥ ७८ ॥

सनकादिमुनिध्येयः शर्व्वरीशः षडाननः ।
सुरूपस्सुलभस्स्वर्गः शचीनाधेन पूजितः ॥ ७९ ॥

काकीनः कामदहनो दग्धपापो धराधिपः ।
दामग्रन्धी शतस्त्रीशस्तश्रीपालश्च तारकः ॥ ८० ॥

ताम्राक्षस्तीष्णदम्ष्ट्रश्च तिलभोज्यस्तिलोदरः ।
माण्डुकर्णो मृडाधीशो मेरुवर्णो महोदरः ॥ ८१ ॥

मार्ताण्डभैरवाराध्यो मणिरूपो मरुद्वहः ।
माषप्रियो मधुपानो म्रुणालो मोहिनीपति ॥ ८२ ॥

महाकामेशतनयो माधवो मदगर्व्वितः ।
मूलाधाराम्बुजावासो मूलविद्यास्वरूपकः ॥ ८३ ॥

स्वाधिष्टानमयः स्वस्थः स्वस्थिवाक्य स्रुवायुधः ।
मणिपूराब्जनिलयो महाभैरवपूजितः ॥ ८४ ॥

अनाहताब्जरसिको ह्रींगाररसपेशलः ।
भूमध्यवासो भूकान्तो भरद्वाजप्रपूजितः ॥ ८५ ॥

सहस्राराम्बुजावासः सविता सामवाचकः ।
मुकुन्दश्च गुणातीतो गुणपुज्यो गुणाश्रयः ॥ ८६ ॥

धन्यश्च धनभृद् दाहो धनदानकरांबुजः ।
महाशयो महातीतो मायाहीनो मदार्चितः ॥ ८७ ॥

माठरो मोक्षफलदः सद्वैरिकुलनाशनः ।
पिंगलः पिंछचूडश्च पिशिताश पवित्रकः ॥ ८८ ॥

पायसान्नप्रियः पर्व्वपक्षमासविभाजकः ।
वज्रभूषो वज्रकायो विरिंजो वरवक्षण ॥ ८९ ॥

विज्ञानकलिकाबृन्दो विश्वरूपप्रदर्शकः ।
डंभघ्नो दमखोषघ्नो दासपालस्तपौजसः ॥ ९० ॥

द्रोणकुम्भाभिषिक्तश्च द्रोहिनाशस्तपातुरः ।
महावीरेन्द्रवरदो महासंसारनाशनः ॥ ९१ ॥

लाकिनी हाकिनीलभ्धो लवणाम्भोधितारणः ।
काकिलः कालपाशघ्नः कर्मबन्धविमोचकः ॥ ९२ ॥

मोचको मोहनिर्भिन्नो भगाराध्यो ब्रुहत्तनुः ।
अक्षयोऽक्रूरवरदो वक्रागमविनाशनः ॥ ९३ ॥

डाकीनः सूर्यतेजस्वी सर्प्पभूषश्च सद्गुरुः ।
स्वतंत्रः सर्वतन्त्रेशो दक्षिणादिगधीश्वरः ॥ ९४ ॥

सच्चिदानन्दकलिकः प्रेमरूपः प्रियंगरः ।
मिध्याजगदधिष्टानो मुक्तिदो मुक्तिरूपकः ॥ ९५ ॥

मुमुक्षुः कर्मफलदो मार्गदक्षोऽधकर्मठः ।
महाबुद्धो महाशुद्धः शुकवर्णः शुकप्रियः ॥ ९६ ॥

सोमप्रियः स्वरप्रीतः पर्व्वाराधनतत्परः ।
अजपो जनहम्सश्च फलपाणि प्रपूजितः ॥ ९७ ॥

अर्चितो वर्धनो वाग्मी वीरवेषो विधुप्रियः ।
लास्यप्रियो लयकरो लाभालाभविवर्जितः ॥ ९८ ॥

पंचाननः पंचगुढः पंचयज्ञफलप्रदः ।
पाशहस्तः पावकेशः पर्ज्जन्यसमगर्जनः ॥ ९९ ॥

पपारिः परमोदारः प्रजेशः पंगनाशनः ।
नष्टकर्मा नष्टवैर इष्टसिद्धिप्रदायकः ॥ १०० ॥

धर्मशास्ता सहस्रनाम स्तोत्र

नागाधीशो नष्टपाप इष्टनामविधायकः ।
पंचकृत्यपरः पाता पंचपंचातिशायिकः ॥ १०१ ॥

पद्माक्षोः पद्मवदनः पावकाभः प्रियङ्गरः ।
कार्त्तस्वराङ्गो गोउराङ्गो गौरीपुत्रो धनेश्वरः ॥ १०२ ॥

गणेशास्लिष्टदेहश्च शीतांशुः शुभदितिः ।
दक्षध्वंसो दक्षकरो वरः कात्यायनीसुतः ॥ १०३ ॥

सुमुखो मार्गणो गर्भो गर्व्वभङ्गः कुशासनः ।
कुलपालपतिश्रेष्ट पवमानः प्रजाधिपः ॥ १०४ ॥

दर्शप्रियो निर्व्विकारो दीर्खकायो दिवाकरः ।
भेरीनादप्रियो बृन्दो बृहत्सेनः सुपालकः ॥ १०५ ॥

सुब्रह्मा ब्रह्मरसिको रसज्ञो रजताद्रिभाः ।
तिमिरघ्नो मिहीराभो महानीलसमप्रभः ॥ १०६ ॥

श्रीचन्दनविलिप्ताङ्गः श्रीपुत्रःश्रीतरुप्रियः ।
लाक्षावर्णो लसत्कर्णो रजनीध्वंसि सन्निभः ॥ १०७ ॥

बिन्दुप्रियोंऽम्बिकापुत्रो बैन्दवो बलनायकः ।
आपन्नतारकस्तप्तस्तप्तकृच्चफलप्रदः ॥ १०८ ॥

मरुद्धृतो महाखर्व्वश्चीरवासाः शिखिप्रियः ।
आयुष्माननखो दूत आयुर्वेदपरायणः ॥ १०९ ॥

हंसः परमहंसश्चाप्यवधूताश्रमप्रियः ।
अश्ववेगोऽश्वह्रुदयो हय धैर्यः फलप्रदः ॥ ११० ॥

सुमुखो दुर्म्मुखो विघ्नो निर्विघ्नो विघ्ननाशनः ।
आर्यो नाथोऽर्यमाभासः । फाल्गुनः फाललोचनः ॥ १११ ॥

अरातिघ्नो घनग्रीवो ग्रीष्मसूर्य समप्रभः ।
किरीटी कल्पशास्त्रज्ञः कल्पानलविधायकः ॥ ११२ ॥

ज्ञानविज्ञानफलदो विरिंजारि विनाशनः ।
वीरमार्त्ताण्डवरदो वीरबाहुश्च पूर्वजः ॥ ११३ ॥

वीरसिंहासनो विज्ञो वीरकार्योऽस्थदानवः ।
नरवीरसुहृद्भ्राता नागरत्नविभूषितः ॥ ११४ ॥

वाचस्पतिः पुरारातिः संवर्त्तः समरेश्वरः ।
उरुवाग्मीह्युमापुत्रः उडुलोकसुरक्षकः ॥ ११५ ॥

श‍ृंगाररससंपूर्णः सिन्दूरतिलकांगितः ।
कुंगुमांगितसर्वांगः कालकेयविनाशनः ॥ ११६ ॥

मत्तनागप्रियो नेता नागगन्धर्वपूजितः ।
सुस्वप्नबोधको बोधो गौरीदुस्वप्ननाशनः ॥ ११७ ॥

चिन्ताराशिपरिध्वंसी चिन्तामणिविभूषितः ।
चराचरजगत्सृष्टा चलत्कुण्डलकर्णयुक् ॥ ११८ ॥

मुकुरास्यो मूलनिधिर्निधिद्वयनिषेवितः ।
नीराजनप्रीतमनाः नीलनेत्रो नयप्रदः ॥ ११९ ॥

केदारेशः किरातश्च कालात्मा कल्पविग्रहः ।
कल्पान्दभैरवाराध्यः कङ्गपत्रशरायुधः ॥ १२० ॥

कलाकाष्ठस्वरूपश्च ॠतुवर्षादिमासवान् ।
दिनेशमण्डलावासो वासवादिप्रपूजितः ॥ १२१ ॥

बहूलास्तंबकर्मज्ञः पंचाशद्वर्णरूपकः ।
चिन्ताहीनश्चिदाक्रान्तः चारुपालोहलायुधः ॥ १२२ ॥

बन्दूककुसुमप्रख्यः परगर्व्वविभण्जनः ।
विद्वत्तमो विराधग्ख्नः सचित्रश्चित्रकर्मकः ॥ १२३ ॥

संगीतलोलुपमनाः स्निग्धगम्भीरगर्ज्जितः ।
तुङ्गवक्त्रःस्तवरसस्चाभ्राभो भूमरेक्षणः ॥ १२४ ॥

लीलाकमलहस्ताब्जो बालकुन्दविभूषितः ।
लोध्रप्रसवशुधाभः शिरीषकुसुमप्रियः ॥ १२५ ॥

धर्मशास्ता सहस्रनाम स्तोत्र

त्रस्तत्राणकरस्तत्वं तत्ववाक्यार्थबोधकः ।
वर्षीयम्श्च विधिस्तुत्यो वेदान्त प्रतिपादकः ॥ १२६ ॥

मूलभूतो मूलतत्वं मूलकारणविग्रहः ।
आदिनाथोऽक्षयफलः पाणिजन्माऽपराजितः ॥ १२७ ॥

गानप्रियो गानलोलो महेशो विज्ञमानसः ।
गिरीजास्तन्यरसिको गिरिराजवरस्तुत ॥ १२८ ॥

पीयुषकुम्भहस्ताब्जः पाशत्यागी चिरन्तनः ।
सुलालालसवक्त्राब्जः सुरद्रुमफलेप्सितः ॥ १२९ ॥

रत्नहाटकभूषांगो रवणाभिप्रपूजितः ।
कनत्कालेयसुप्रीतः क्रौंजगर्व्वविनाशनः ॥ १३० ॥

अशेषजनसंमोह आयुर्विद्याफलप्रदः ।
अवबद्धदुकूलांगो हारालंकृतकन्धरः ॥ १३१ ॥

केतकीकुसुमप्रीतः कलभैः परिवारितः ।
केकाप्रियः कार्तिकेयः सारंगनिनदप्रियः ॥ १३२ ॥

चातकालापसंतुष्टश्चमरीमृगसेवितः ।
आम्रकूटाद्रिसंचारी चाम्नायफलदायकः ॥ १३३ ॥

धृताक्षसूत्रपाणिश्चाप्यक्षिरोगविनाशनः ।
मुकुन्दपूज्यो मोहांगो मुनिमानसतोषितः ॥ १३४ ॥

तैलाभिषिक्तसुशीरास्तर्ज्जनीमुद्रिकायुतः ।
तटातकामनः प्रीतस्तमोग़ुणविनाशनः ॥ १३५ ॥

अनामयोऽप्यनादर्शंचार्ज्जुनाभो हुतप्रियः ।
षाड्गुण्य परिसम्पुर्णस्सप्ताश्वादिगृहैस्तुतः ॥ १३६ ॥

वीतशोकःप्रसादज्ञः सप्तप्राणवरप्रदः ।
सप्तार्चिश्चत्रिनयनस्त्रिवेणिफलदायकः ॥ १३७ ॥

कृष्णवर्त्मा वेदमुखो दारुमण्डलमध्यगः ।
वीरनूपुरपादाब्जोवीरकंकुणपाणिमान् ॥ १३८ ॥

विश्वमूर्तिश्शुधमुखश्शुधभस्मानुलेपनः ।
शुंभध्वंसिन्या संपूज्यो रक्तबीजकुलान्दकः ॥ १३९ ॥

निषादादिस्वरप्रीतः नमस्कारफलप्रदः ।
भक्तारिपंचदातायी सज्जीकृतशरायुधः ॥ १४० ॥

अभयङ्करमंत्रज्ञः कुब्जिकामंत्रविग्रहः ।
धूम्राशश्चोग्रतेजस्वी दशकण्ठविनाशनः ॥ १४१ ॥

आशुगायुधहस्ताब्जो गदायुधकरांबुजः ।
पाशायुधसुपाणिश्च कपालायुधसद्भुजः ॥ १४२ ॥

सहस्रशीर्षवदनः सहस्रद्वयलोचनः ।
नानाहेतिर्धनुष्प्पाणिः नानासृग्भूषणप्रियः ॥ १४३ ॥

आश्यामकोमलतनूरारक्तापांगलोचनः ।
द्वादशाहक्रतुप्रीतः पौण्डरीकफलप्रदः ॥ १४४ ॥

अप्तोराम्यक्रतुमयश्चयनादिफलप्रदः ।
पशुबन्धस्यफलदो वाजपेयात्मदैवतः ॥ १४५ ॥

आब्रह्मकीटजननावनात्मा चंबकप्रियः ।
पशुपाशविभागज्ञः परिज्ञानप्रदायकः ॥ १४६ ॥

कल्पेश्वरः कल्पवर्यो जातवेदः प्रभाकरः ।
कुम्भीश्वरः कुम्भपाणीः कुंकुमाक्तललाटकः ॥ १४७ ॥

शिलीध्रपत्रसंकाशः सिंहवक्त्रप्रमर्दनः ।
कोकिलक्वणनाकर्णी कालनाशन तत्परः ॥ १४८ ॥

नैय्यायिकमतख्नश्च बौद्धसंखविनाशनः ।
धृतहेमाब्जपाणिश्च होमसन्तुष्टमानसः ॥ १४९ ॥

ये भी पढ़ें:  Durga Sahastranaam (श्री दुर्गा सहस्त्रनाम): पाठ कैसे करें? जानें साधना विधि, नियम, लाभ, महत्व और सावधानियां

पित्रुयज्ञस्यफलदः पित्रुवज्जनरक्षकः ।
पदातिकर्मनिरतः पृषदाज्यप्रदायकः ॥ १५० ॥

धर्मशास्ता सहस्रनाम स्तोत्र

महासुरवधोद्युक्तः स्वस्त्रप्रत्यस्त्रवर्षकः ।
महावर्षतिरोधानः नागाभृतकराम्बुजः ॥ १५१ ॥

नमः स्वाहावषट् वौषट् वल्लवप्रतिपादकः ।
महीरसदॄशग्रीवो महीरसदॄशस्तवः ॥ १५२ ॥

तन्त्रीवादनहस्ताग्रः संगीतप्रीतमानसः ।
चिदंशमुकुरावासो मणिकूटाद्रि संचरः ॥ १५३ ॥

लीलासंचारतनुको लिङ्गशास्त्रप्रवर्तकः ।
राकेन्दुद्युतिसंपन्नो यागकर्मफलप्रदः ॥ १५४ ॥

मैनाकगिरिसंचारी मधुवंशविनाशनः ।
तालखण्डपुरावासः तमालनिभतैजसः ॥ १५५ ॥

॥ इति धर्मशास्ता सहस्रनाम स्तोत्र सम्पूर्ण ॥

इस अत्यंत विस्तृत, दार्शनिक और ज्ञानवर्धक लेख में हम गहराई से जानेंगे कि श्री धर्मशास्ता सहस्रनाम स्तोत्रम् का तात्विक और आध्यात्मिक महत्व क्या है, इसके नित्य पाठ से जीवन में कौन से अकल्पनीय चमत्कार होते हैं, और इसे सिद्ध करने की प्रामाणिक वैदिक साधना विधि, नियम व सावधानियां क्या हैं।

1. श्री धर्मशास्ता सहस्रनाम स्तोत्रम् का दार्शनिक और आध्यात्मिक महत्व

इस महान सहस्रनाम की प्रचंड ऊर्जा, इसके पीछे छिपे अद्वैत दर्शन और ‘शास्ता-तत्व’ को समझने के लिए हमें भगवान के हरि-हर स्वरूप और सहस्रनाम के नाद-विज्ञान को गहराई से समझना होगा।

हरि और हर का अद्वैत संगम (Union of Hari and Hara)

सनातन धर्म में शिव (वैराग्य और ज्ञान) तथा विष्णु (पालन और ऐश्वर्य) को प्रायः दो अलग-अलग धाराओं के रूप में देखा जाता है। परंतु भगवान धर्मशास्ता इन दोनों धाराओं का पूर्ण विलय हैं। जब साधक ‘धर्मशास्ता सहस्रनाम’ का गान करता है, तो उसे एक ही स्तुति में भगवान शिव के ज्ञान/वैराग्य और भगवान विष्णु की माया/ऐश्वर्य दोनों की प्राप्ति होती है। यह स्तुति मानव मन को यह सिखाती है कि जीवन में भौतिक कर्त्तव्यों (विष्णु तत्व) का पालन करते हुए भी भीतर से संन्यासी (शिव तत्व) कैसे बना जाए।

‘धर्म’ का शासन और अनुशासन

भगवान शास्ता ‘धर्म’ के रक्षक हैं। आज के युग में ‘धर्म’ का अर्थ केवल पूजा-पाठ नहीं है, बल्कि ‘सही कर्म’ (Righteousness) और ‘कर्त्तव्य-पालन’ है। यह सहस्रनाम साधक के भीतर एक अद्वितीय अनुशासन (Discipline) पैदा करता है। भगवान के 1000 नाम अवचेतन मन (Subconscious mind) को इस प्रकार प्रशिक्षित करते हैं कि साधक स्वतः ही अधर्म, आलस्य और व्यसनों (Addictions) से दूर होने लगता है।

‘सहस्रनाम’ का नाद-विज्ञान (The Science of 1000 Names)

सनातन धर्म में ‘1000’ की संख्या को पूर्णता, अनंतता और शरीर के सर्वोच्च चक्र ‘सहस्रार चक्र’ (Crown Chakra) का प्रतीक माना जाता है। भगवान धर्मशास्ता के ये हज़ार नाम (जैसे- ॐ भूतनाथाय नमः, ॐ हरिहरपुत्राय नमः, ॐ शबरीजिरिवासिने नमः, ॐ सत्यधर्मपरायणाय नमः) वास्तव में 1000 ब्रह्मांडीय आवृत्तियां (Cosmic Frequencies) हैं। जब साधक इन नामों का लयबद्ध उच्चारण करता है, तो उसकी 72,000 नाड़ियों में एक ऊर्जा का संचार होता है, जो हर प्रकार की नकारात्मकता और कर्म-बंधनों को नष्ट कर देती है।

2. श्री धर्मशास्ता सहस्रनाम स्तोत्रम् पाठ के अकल्पनीय और चमत्कारिक लाभ (Benefits)

भगवान धर्मशास्ता साक्षात करुणा, शक्ति और धर्म के प्रदाता हैं। जो साधक पूर्ण श्रद्धा, सात्विकता, कठोर अनुशासन और एक निश्छल हृदय के साथ प्रतिदिन या विशेष पर्वों पर इस सहस्रनाम का सस्वर पाठ या मानसिक श्रवण करता है, उसे जीवन में निम्नलिखित अमोघ और चमत्कारी लाभ प्राप्त होते हैं:

ज्योतिषीय और नवग्रह शांति (विशेषकर शनि दोष निवारण)

  • शनि की साढ़ेसाती और ढैय्या से अचूक रक्षा: ज्योतिष शास्त्र और पौराणिक मान्यताओं के अनुसार, भगवान धर्मशास्ता (अय्यप्पा) का शनि देव पर पूर्ण नियंत्रण है। किंवदंती है कि शनि देव ने स्वामी अय्यप्पा को वचन दिया था कि जो भी भक्त उनकी (शास्ता की) शरण में आएगा, उसे शनि देव कभी कष्ट नहीं देंगे। इस सहस्रनाम का पाठ भयंकर से भयंकर ‘शनि दोष’, साढ़ेसाती (Sade Sati) और महादशा के दुष्प्रभावों को तुरंत शांत कर देता है।

  • राहु-केतु के कष्टों का शमन: भगवान शास्ता सर्पों के भी नियंत्रक माने जाते हैं। कालसर्प दोष या राहु-केतु के कारण आ रही अकारण बाधाओं को यह स्तुति समूल नष्ट कर देती है।

मनोवैज्ञानिक और चारित्रिक लाभ (Psychological & Character Building)

  • अखंड संकल्प शक्ति (Unbreakable Willpower): जो लोग व्यसनों (शराब, धूम्रपान या अन्य बुरी आदतों) को छोड़ना चाहते हैं, उनके लिए यह स्तुति रामबाण है। यह मस्तिष्क में ऐसी दृढ़ इच्छाशक्ति पैदा करती है कि व्यक्ति हर बुरी आदत को आसानी से त्याग देता है।

  • भय और डिप्रेशन से मुक्ति: ‘भूतनाथ’ के रूप में भगवान शास्ता सभी प्रकार की नकारात्मक शक्तियों और मानसिक भयों (Phobias) को दूर करते हैं। इस पाठ से मन का अवसाद (Depression) दूर होता है और हृदय में एक महायोद्धा के समान निर्भयता आती है।

सुरक्षा, लौकिक और आध्यात्मिक लाभ (Protection & Spiritual Bliss)

  • शत्रुओं और तंत्र-मंत्र से अभेद्य सुरक्षा: यदि गुप्त शत्रु अकारण परेशान कर रहे हों या किसी ने कोई तांत्रिक प्रयोग (Black Magic) किया हो, तो धर्मशास्ता के 1000 नामों का बाण उस नकारात्मकता को उसी क्षण भस्म कर देता है।

  • आत्म-साक्षात्कार और ‘तत्वमसि’ का ज्ञान: सबरीमाला का मूल मंत्र है ‘तत्वमसि’ (वह तू ही है)। यह सहस्रनाम साधक के भीतर यह ज्ञान जाग्रत करता है कि ईश्वर बाहर नहीं, बल्कि उसके अपने ही भीतर विराजमान है। यह अद्वैत ज्ञान की सर्वोच्च सीढ़ी है।

3. श्री धर्मशास्ता सहस्रनाम की प्रामाणिक साधना और पाठ विधि (Sadhana Vidhi)

भगवान धर्मशास्ता की उपासना अत्यंत अनुशासित, सात्विक और ‘व्रत’ (Vow) पर आधारित होती है। इस सिद्ध सहस्रनाम का पूर्ण और त्वरित फल प्राप्त करने के लिए शास्त्रों में बताई गई इस प्रामाणिक विधि का पालन करना अत्यंत चमत्कारी होता है:

उत्तम दिन, तिथि और मुहूर्त

  • दिन: भगवान धर्मशास्ता की आराधना के लिए शनिवार (Saturday – शनि शांति हेतु) और बुधवार (Wednesday) का दिन सबसे श्रेष्ठ माना जाता है।

  • विशेष काल (मण्डलम): दक्षिण भारत की परंपरा के अनुसार, ‘मण्डल काल’ (Mandala Kalam – जो मध्य नवंबर से दिसंबर के अंत तक 41 दिन चलता है) भगवान अय्यप्पा की पूजा के लिए वर्ष का सबसे पवित्र और जाग्रत समय होता है। इस दौरान 41 दिन का संकल्प लेकर पाठ करना अनंत फलदायी है। इसके अतिरिक्त मकर संक्रांति (मकर विलक्कु) का दिन भी अत्यंत पवित्र है।

  • समय: पाठ का सबसे उत्तम समय प्रातःकाल ‘ब्रह्म मुहूर्त’ (सूर्योदय से पूर्व) या संध्याकाल (गोधूलि बेला) होता है।

दिशा, आसन और वस्त्र का विधान

  • दिशा: पाठ करते समय अपना मुख सदैव पूर्व (East) दिशा की ओर रखें।

  • आसन: बैठने के लिए काले, नीले या भगवा (Saffron) रंग के ऊनी आसन या कुशा के आसन का प्रयोग करें।

  • वस्त्र: स्नान करके पूर्ण रूप से स्वच्छ हो जाएं। पूजा में काले (Black), नीले (Blue) या भगवा रंग के वस्त्र धारण करना स्वामी अय्यप्पा को अत्यंत प्रिय है। गले में तुलसी या रुद्राक्ष की माला धारण करना शुभ माना जाता है।

प्रतिमा स्थापना और पूजन सामग्री (Setup)

सामग्री / विधान विवरण
प्रतिमा / चित्र एक स्वच्छ चौकी पर काला या भगवा कपड़ा बिछाकर भगवान धर्मशास्ता (स्वामी अय्यप्पा) का चित्र (चिन्मुद्रा में बैठे हुए) स्थापित करें। साथ में भगवान गणेश और कार्तिकेय (मुरुगन) का स्मरण अवश्य करें।
दीपक (नीरांजनम) भगवान के समक्ष तिल के तेल या गाय के शुद्ध घी का दीपक प्रज्वलित करें। एक विशेष ‘नीरांजनम’ (नारियल के आधे हिस्से में तेल भरकर जलाई गई बत्ती) जलाना शनि दोष शांति के लिए अत्यंत चमत्कारी है।
तिलक और भस्म भगवान शास्ता को चंदन का लेप और विभूति (भस्म) अत्यंत प्रिय है। उनके मस्तक पर भस्म और चंदन लगाएं। स्वयं भी मस्तक पर भस्म और चंदन धारण करें।
पुष्प और नैवेद्य उन्हें नीले पुष्प (अपराजिता), तुलसी और बिल्वपत्र अर्पित करें।

दृढ़ संकल्प (Sankalpa)

पाठ से पूर्व दाएँ हाथ में थोड़ा सा जल, अक्षत और एक पुष्प लें। अपना नाम, गोत्र और पाठ का स्पष्ट उद्देश्य बोलें (उदाहरण: “हे हरिहरपुत्र स्वामी अय्यप्पा, मैं अपने जीवन से शनि जनित कष्टों, समस्त बाधाओं के नाश, और आपकी अहैतुकी कृपा के लिए श्री धर्मशास्ता सहस्रनाम स्तोत्रम् का 41 दिन तक (या नित्य) पाठ करूँगा/करूँगी”), और फिर जल ज़मीन पर छोड़ दें।

सहस्रनाम का पाठ (Chanting Method & Archana)

  • सर्वप्रथम विघ्नहर्ता भगवान श्री गणेश (कन्नीमूल गणपति) का स्मरण कर उन्हें साष्टांग प्रणाम करें।

  • माता पार्वती (मालिकप्पुरथम्मा), भगवान शिव और भगवान विष्णु का मानसिक ध्यान करें।

  • स्वामी अय्यप्पा के मूल मंत्र “ॐ स्वामीये शरणम् अय्यप्पा” या “ॐ श्री हरिहरपुत्राय नमः” की कम से कम एक माला (108 बार) तुलसी या रुद्राक्ष की माला पर जप करें।

  • अब पूर्ण एकाग्रता, असीम शांत भाव और पूर्ण शरणागति के साथ ‘श्री धर्मशास्ता सहस्रनाम स्तोत्रम्’ का सस्वर पाठ आरंभ करें।

  • सहस्रार्चन विधि: यदि आप अत्यंत शीघ्र शनि दोष से मुक्ति चाहते हैं, तो सहस्रनाम के प्रत्येक नाम (जैसे- ॐ महाशास्त्रे नमः) के साथ भगवान के चित्र पर एक पुष्प, तुलसी पत्र या चंदन अर्पित करें।

ये भी पढ़ें:  Tripura Bhairavi Sahasranaam (श्री त्रिपुरा भैरवी सहस्रनाम): पाठ कैसे करें? जानें साधना विधि, नियम, लाभ, महत्व और सावधानियां

क्षमा प्रार्थना और सात्विक भोग (Naivedya)

पाठ पूर्ण होने के बाद भगवान को अरवण पायसम (चावल, गुड़ और घी की खीर), पान, सुपारी, नारियल और केले का सात्विक भोग लगाएं। अंत में कर्पूर से भगवान की आरती (हरिवरासनम्…) गाएं और साष्टांग दंडवत प्रणाम करते हुए पूजा-पाठ में हुई किसी भी अशुद्धि या उच्चारण की भूल के लिए क्षमा प्रार्थना अवश्य करें।

4. साधना के अत्यंत संवेदनशील और अनिवार्य नियम (Strict Rules for Sadhana)

भगवान धर्मशास्ता की साधना कोई साधारण पूजा नहीं है; यह एक ‘तपस्या’ है। मण्डल व्रत (41 दिन के अनुष्ठान) के दौरान ‘आचरण की शुद्धता’ सबसे बड़ी मांग है। इस साधना का पूर्ण फल प्राप्त करने के लिए इन नियमों का कड़ाई से पालन करना अनिवार्य है:

  1. कठोर ब्रह्मचर्य (Strict Celibacy): धर्मशास्ता साधना का यह सबसे महत्वपूर्ण और कठोर नियम है। अनुष्ठान के दौरान (विशेषकर 41 दिन के मण्डल व्रत में) साधक को मन, वचन और कर्म से पूर्णतः ब्रह्मचारी रहना चाहिए।

  2. पूर्ण सात्विक जीवन (Sattvic Diet): अनुष्ठान के दौरान साधक को मांस, मदिरा, अंडे, लहसुन, और प्याज का पूर्णतः त्याग कर देना चाहिए। भोजन अत्यंत सादा और सात्विक होना चाहिए। दिन में केवल एक बार पूर्ण भोजन और रात में फलाहार करना उत्तम माना जाता है।

  3. समानता का भाव (Equality): अय्यप्पा साधना हमें समानता सिखाती है। इस साधना के दौरान साधक को समाज के हर व्यक्ति (चाहे वह किसी भी जाति, पद या आयु का हो) में भगवान अय्यप्पा का ही रूप देखना चाहिए और सभी को “स्वामी” कहकर संबोधित करना चाहिए। अपने भीतर से अहंकार (Ego) को पूरी तरह नष्ट कर दें।

  4. शारीरिक तपस्या: मण्डल व्रत के दौरान जमीन पर सोना, जूते-चप्पल (Footwear) का त्याग कर नंगे पैर चलना, और प्रतिदिन दो बार ठंडे पानी से स्नान करना इस साधना का हिस्सा है, जो शरीर और मन को वज्र के समान मजबूत बनाता है।

  5. क्षौर कर्म का निषेध: 41 दिन के अनुष्ठान के दौरान दाढ़ी-बाल और नाखून काटने का निषेध होता है। यह संसार की भौतिक सजावट से विरक्त होकर वैराग्य की ओर बढ़ने का प्रतीक है।

5. उपासना में ध्यान रखने योग्य विशेष सावधानियां (Precautions)

श्री धर्मशास्ता सहस्रनाम के पाठ में कुछ विशेष सावधानियां बरतनी चाहिए, ताकि साधना निर्विघ्न संपन्न हो और कोई विपरीत प्रभाव न पड़े:

  • स्त्रियों द्वारा पाठ के नियम (Traditional Context): परंपरानुसार, सबरीमाला मंदिर में भगवान अय्यप्पा ‘नैष्ठिक ब्रह्मचारी’ (शाश्वत ब्रह्मचारी) के रूप में विराजमान हैं। इसलिए वहां 10 से 50 वर्ष की आयु (रजस्वला आयु) की महिलाओं का प्रवेश वर्जित माना जाता था। परंतु, घर पर पूजा करने के संदर्भ में: भगवान शास्ता की पूजा घर पर सभी कर सकते हैं। महिलाएं अपने मासिक धर्म (Menstruation) के दिनों को छोड़कर अन्य दिनों में पूर्ण पवित्रता के साथ घर पर इस सहस्रनाम का पाठ कर सकती हैं। घर में भगवान को बाल रूप या सपरिवार (पूर्णा और पुष्कला के साथ) रूप में पूजा जा सकता है।

  • शारीरिक पवित्रता (Sutak/Patak): बिना स्नान किए, गंदे वस्त्र पहनकर, जूठे मुंह, या जन्म-मृत्यु के सूतक/पातक के दौरान भगवान की मूर्ति, यंत्र या स्तोत्र की पुस्तक का स्पर्श सर्वथा वर्जित है।

  • क्रोध और कलह का त्याग: साधना काल में किसी पर क्रोध न करें, अपशब्द न बोलें और विवादों से दूर रहें। आपका मन शांत और केवल ‘स्वामी शरणम्’ के जाप में लीन होना चाहिए।

6. आधुनिक युग में श्री धर्मशास्ता सहस्रनाम की असीम प्रासंगिकता (Relevance in Modern Era)

आज का आधुनिक युग ‘अत्यधिक व्याकुलता’ (Distractions), ‘इन्द्रियों की दासता’ (Slavery to Senses/Addictions), ‘तनाव’ (Stress) और ‘अहंकार’ का युग है। मोबाइल और इंटरनेट के कारण युवाओं का मन चंचल हो गया है; अनुशासन (Discipline) और ‘फोकस’ (Focus) पूरी तरह समाप्त हो रहा है।

लोग भौतिक दौड़ में इतना उलझ गए हैं कि वे मानसिक रूप से खोखले हो रहे हैं। इसके साथ ही, समाज में जाति, पद और धन के आधार पर भेदभाव चरम पर है।

‘श्री धर्मशास्ता सहस्रनाम’ और उनका मण्डल व्रत आधुनिक इंसान के इन्ही मानसिक, सामाजिक और आध्यात्मिक संकटों का सबसे शक्तिशाली उपचार है:

  1. आत्म-अनुशासन की वापसी (Mastery over Mind & Body): 41 दिन का धर्मशास्ता अनुष्ठान आधुनिक ‘डोपामीन डिटॉक्स’ (Dopamine Detox) का सर्वोच्च वैदिक स्वरूप है। यह व्यक्ति को सिखाता है कि कैसे अपनी इन्द्रियों, जीभ (स्वाद) और विचारों को नियंत्रित किया जाए। यह अनुशासन व्यक्ति को जीवन के किसी भी क्षेत्र (करियर/व्यापार) में अजेय बना देता है।

  2. समानता और विनम्रता (Destroying Ego): जब एक अरबपति सीईओ और एक साधारण कर्मचारी, दोनों काले वस्त्र पहनकर नंगे पैर चलते हैं और एक-दूसरे को ‘स्वामी’ कहते हैं, तो सारा अहंकार (Ego) धूल में मिल जाता है। आधुनिक कॉर्पोरेट दुनिया को यह ‘इक्वलिटी’ (Equality) सीखने की सबसे अधिक आवश्यकता है।

  3. शनि और कर्म फल का प्रबंधन: आधुनिक जीवन में जब इंसान को लगता है कि ‘मैं सब कुछ कर सकता हूँ’, तब शनि देव (प्रकृति) उसे उसकी सीमाएं याद दिलाते हैं। धर्मशास्ता की स्तुति हमें प्रकृति और कर्म (Karma) का सम्मान करना सिखाती है, जिससे जीवन के झटके (Failures) कम महसूस होते हैं।

  4. एकाग्रता और मानसिक शांति: यह सहस्रनाम मस्तिष्क के ‘ब्रेन फॉग’ (Brain Fog) को हटाकर एक असीम शांति प्रदान करता है, जो आधुनिक डिप्रेशन और ओवरथिंकिंग का सबसे बड़ा इलाज है।

Dharma Shasta Sahasranaam Stotram (श्री धर्मशास्ता सहस्रनाम स्तोत्रम्) केवल 1000 संस्कृत शब्दों का एक काव्यात्मक संकलन नहीं है; यह शैव और वैष्णव ऊर्जा के उस अद्वैत संगम का साक्षात आवाहन है, जो ब्रह्मांड में धर्म की स्थापना और दुष्टों के दमन के लिए हुआ था। जब एक भक्त पूर्ण शरणागति, सात्विकता और कठोर अनुशासन के साथ एक अबोध बालक की भांति ‘स्वामीये शरणम् अय्यप्पा’ पुकारते हुए इस स्तुति का गान करता है, तो भगवान धर्मशास्ता उसके जीवन के सारे कंटकों को अपने चरणों में ले लेते हैं।

भगवान शास्ता अत्यंत कृपालु, भयंकर शनि दोषों को शांत करने वाले और अपने भक्तों को भवसागर से तारने वाले साक्षात परब्रह्म हैं। जब भी आपको लगे कि जीवन में भटकाव आ गया है, बुरी आदतें (Addictions) आपको बर्बाद कर रही हैं, साढ़ेसाती ने जीवन अस्त-व्यस्त कर दिया है, और मन अत्यंत अशांत है, तो शनिवार की सुबह या शाम काले या नीले आसन पर बैठें, तिल के तेल का दीपक जलाएं, और पूर्ण हृदय से इस स्तोत्र का गान करते हुए अपने ‘हरिहरपुत्र’ को पुकारें।

आप स्वयं अनुभव करेंगे कि स्वामी अय्यप्पा के इन पावन नामों ने आपके जीवन की सारी मानसिक और भौतिक बाधाओं को भस्म कर दिया है, और साक्षात हरि-हर की ऊर्जा ने आपके जीवन को अपार सफलता, अजेय संकल्प शक्ति, असीम शांति और ‘तत्वमसि’ के दिव्य प्रकाश से भर दिया है। ॐ स्वामीये शरणम् अय्यप्पा!

श्री धर्मशास्ता सहस्रनाम स्तोत्रम्ः अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQs)

1. श्री धर्मशास्ता सहस्रनाम स्तोत्रम् क्या है और इसका क्या महत्व है?

श्री धर्मशास्ता सहस्रनाम भगवान शिव और विष्णु (मोहिनी) के पुत्र, भगवान धर्मशास्ता (जिन्हें स्वामी अय्यप्पा भी कहा जाता है) के 1000 परम पवित्र व रहस्यमयी नामों का एक सिद्ध संकलन है। इसका महत्व इसलिए बहुत अधिक है क्योंकि यह स्तुति जीवन की भयंकर से भयंकर शनि दोष, राहु-केतु जनित बाधाओं, दरिद्रता और मानसिक क्लेशों को जड़ से समाप्त कर व्यक्ति को अजेय अनुशासन, सफलता और आत्म-साक्षात्कार प्रदान करती है।

2. इस सहस्रनाम का पाठ करने से जीवन में सबसे बड़ा लाभ क्या प्राप्त होता है?

इस सहस्रनाम का सबसे बड़ा और प्रत्यक्ष लाभ ‘भयंकर शनि दोष (साढ़ेसाती/ढैय्या) से पूर्ण रक्षा’ और ‘अखंड संकल्प शक्ति (Willpower) की प्राप्ति’ है। इसके नियमित पाठ से व्यक्ति बुरी आदतों (Addictions) से मुक्त हो जाता है, अज्ञात भयों का नाश होता है, शत्रुओं के षड्यंत्र विफल होते हैं, और घर में अपार सुख-शांति व सात्विक धन का वास होता है।

3. इस सहस्रनाम का पाठ करने के लिए सप्ताह का कौन सा दिन और समय सर्वोत्तम है?

भगवान धर्मशास्ता की आराधना के लिए ‘शनिवार’ (Saturday – शनि शांति के लिए) और ‘बुधवार’ (Wednesday) का दिन सबसे श्रेष्ठ माना जाता है। 41 दिन का मण्डल काल (नवंबर-दिसंबर) और मकर संक्रांति के दिन इसका पाठ अनंत फलदायी होता है। इसका पाठ प्रातःकाल (ब्रह्म मुहूर्त) या संध्याकाल में स्नान के पश्चात, काले/नीले/भगवा वस्त्र धारण कर, पूर्व (East) दिशा की ओर मुख करके करना चाहिए।

4. क्या महिलाएं घर पर धर्मशास्ता सहस्रनाम का पाठ कर सकती हैं?

जी हाँ, बिल्कुल! यद्यपि सबरीमाला मंदिर की विशेष नैष्ठिक ब्रह्मचारी परंपरा के कारण वहां एक विशिष्ट आयु वर्ग की महिलाओं के प्रवेश के अपने नियम रहे हैं, परंतु घर पर भगवान की पूजा करने पर कोई प्रतिबंध नहीं है। महिलाएं (अपने मासिक धर्म के 4-5 दिनों को छोड़कर) घर पर पूर्ण पवित्रता के साथ भगवान शास्ता की पूजा और उनके सहस्रनाम का पाठ कर सकती हैं।

5. भगवान धर्मशास्ता की पूजा और इस साधना का सबसे बड़ा नियम क्या है?

भगवान धर्मशास्ता की साधना का सबसे बड़ा और अनिवार्य नियम ‘पूर्ण सात्विकता और ब्रह्मचर्य’ है। जो साधक मांस-मदिरा, लहसुन-प्याज का सेवन करता है, उसकी यह साधना कभी फलित नहीं होती। इसके अतिरिक्त, साधना काल (व्रत) में मन-वचन-कर्म से ब्रह्मचर्य का पालन करना, सभी में ईश्वर का रूप देखकर उन्हें ‘स्वामी’ कहना, और अपने भीतर से ‘अहंकार’ (Ego) को पूरी तरह नष्ट कर देना इस साधना के मूलभूत नियम हैं।

"नमस्कार! मैं अमित तिवारी हूँ, और आप मुझे एक 'साधक' के रूप में जान सकते हैं। बचपन से ही सनातन धर्म, तंत्र-मंत्र और आध्यात्मिक साधनाओं ने मुझे अपनी ओर गहराई से आकर्षित किया है। वर्षों के निरंतर अध्ययन, गुरु-कृपा और अपने व्यक्तिगत साधना-अनुभवों से मैंने जो कुछ भी सीखा है, उसे मैं sadhnas.in के माध्यम से आपके साथ साझा कर रहा हूँ। मेरा मुख्य उद्देश्य इंटरनेट पर फैले भ्रम को दूर करके प्रामाणिक, सत्य और शास्त्र-सम्मत जानकारी को बेहद सरल भाषा में आप तक पहुँचाना है। मैं कोई गुरु या उपदेशक नहीं हूँ, बल्कि आप ही की तरह ईश्वर की खोज में निकला एक राही हूँ। मेरी यही कोशिश है कि मेरे अनुभवों और लेखनी से आपकी आध्यात्मिक यात्रा और भी सुगम व सफल हो सके।"

error: Content is protected !!