सनातन धर्म और वैदिक वांग्मय के अनंत आध्यात्मिक आकाश में, जब संपूर्ण ब्रह्मांड के पालनहार, परम सत्य और सर्वोच्च ईश्वरीय सत्ता की बात आती है, तो भगवान श्री विष्णु (Lord Vishnu) या उनके पूर्णावतार भगवान श्रीकृष्ण का स्मरण सर्वोपरि है। श्रीमद्भगवद्गीता के पंद्रहवें अध्याय में भगवान श्रीकृष्ण ने स्वयं को ‘पुरुषोत्तम’ घोषित किया है। ‘पुरुषोत्तम’ का अर्थ है— पुरुषों (जीवों और शक्तियों) में जो उत्तम (सर्वोच्च) है। जो क्षर (नाशवान भौतिक जगत) और अक्षर (अविनाशी जीवात्मा) दोनों से परे और दोनों का आधार है, वही परम पुरुष ‘पुरुषोत्तम’ है।
जब मनुष्य का जीवन घोर अज्ञान, आर्थिक अस्थिरता, अकारण होने वाले मानसिक क्लेशों, पाप कर्मों के बोझ और जन्म-मरण के अनंत चक्र से घिर जाता है, तब भगवान पुरुषोत्तम की शरण में जाना साक्षात वैकुंठ के द्वार खोलने के समान है। जहाँ श्री हरि (पुरुषोत्तम) का स्मरण होता है, वहाँ माता महालक्ष्मी स्वतः ही निवास करती हैं, और वहाँ से दरिद्रता व यमदूत कोसों दूर रहते हैं।
भगवान पुरुषोत्तम की इसी ब्रह्मांडीय ऊर्जा, उनके अनंत ऐश्वर्य, परम पवित्रता और अहैतुकी कृपा को अपने भीतर जाग्रत करने के लिए सिद्ध ऋषियों ने उनके एक हज़ार (1000) परम पवित्र नामों की एक श्रृंखला तैयार की है, जिसे शास्त्रों में ‘पुरुषोत्तम सहस्रनामावली’ (Purushottama Sahasranamavali) के नाम से जाना जाता है।
‘सहस्रनामावली’ का अर्थ है— एक हज़ार नामों की वह सूची जिसका उपयोग भगवान के अर्चन (पूजा) और नाम-जप के लिए किया जाता है (जिसमें प्रत्येक नाम के अंत में ‘नमः’ लगाया जाता है)। यह कोई साधारण स्तुति नहीं है; यह एक ऐसा जाग्रत महामंत्र, एक ऐसा कल्पवृक्ष है, जो जीवन के भयंकर से भयंकर दुखों, दरिद्रता और प्रारब्ध के कठोर कर्मों को पल भर में भस्म कर देता है। विशेषकर ‘अधिक मास’ (मलमास या पुरुषोत्तम मास) में इस नामावली का पाठ अनंत गुना फलदायी माना गया है।
पुरुषोत्तम सहस्राधिकनामावलि हिंदी | Purushottama Shasranamavali
(भागवतकथाऽनुसारिणी)
॥ प्रथमस्कन्धतः ॥
श्रीकृष्णाय नमः । सच्चिदानन्दाय । नित्यलीलाविनोदकृते ।
सर्वागमविनोदिने । लक्ष्मीशाय । पुरुषोत्तमाय । आदिकालाय ।
सर्वकालाय । कालात्मने । माययाऽऽवृताय । भक्तोद्धारप्रयत्नात्मने ।
जगत्कर्त्रे । जगन्मयाय । नामलीलापराय । विष्णवे । व्यासात्मने ।
शुकमोक्षदाय । व्यापिवैकुण्ठदात्रे । श्रीमद्भागवतागमाय ।
शुकवागमृताब्धीन्दवे नमः । २०
शौनकाद्यखिलेष्टदाय नमः । भक्तिप्रवर्तकाय । त्रात्रे ।
व्यासचिन्ताविनाशकाय । सर्वसिद्धान्तवागात्मने । नारदाद्यखिलेष्टदाय ।
अन्तरात्मने । ध्यानगम्याय । भक्तिरत्नप्रदायकाय । मुक्तोपसृप्टाय ।
पूर्णात्मने । मुक्तानां रतिवर्धनाय । भक्तकार्यैकनिरताय ।
द्रौण्यस्त्रविनिवारकाय । भक्तस्मयप्रणेत्रे । भक्तवाक्परिपालकाय ।
ब्रह्मण्यदेवाय । धर्मात्मने । भक्तानां परीक्षकाय । आसन्निहितकर्त्रे
नमः । ४० पुरुश्होत्तामा सहस्रनामावली
मायाहितकराय नमः । प्रभवे । उत्तराप्राणदात्रे ।
ब्रह्मास्त्रविनिवारकाय । सर्वतः पाण्डवपतये ।
परीक्षिच्छुद्धिकारणाय । सर्ववेदेषु गूढात्मने ।
भक्तैकहृदयङ्गमाय । कुन्तीस्तुत्याय । प्रसन्नात्मने ।
परमाद्भुतकार्यकृते । भीष्ममुक्तिप्रदाय । स्वामिने । भक्तमोह
निवारकाय । सर्वावस्थासु संसेव्याय । समाय । सुखहितप्रदाय ।
कृतकृत्याय । सर्वसाक्षिणे । भक्तस्त्रीरतिवर्धनाय नमः । ६० पुरुश्होत्तामा सहस्रनामावली
सर्वसौभाग्यनिलयाय नमः । परमाश्चर्यरूपधृषे ।
अनन्यपुरुषस्वामिने । द्वारकाभाग्यभाजनाय ।
बीजसंस्कारकर्त्रे । परीक्षिज्ज्ञानपोषकाय । सर्वत्र
पूर्णगुणकाय । सर्वभूषणभूषिताय । सर्वलक्षणदात्रे ।
धृतराष्ट्रविमुक्तिदाय । नित्यं सन्मार्गरक्षकाय ।
विदुरप्रीतिपूरकाय । लीलाव्यामोहकर्त्रे । कालधर्मप्रवर्तकाय ।
पाण्डवानां मोक्षदात्रे । परीक्षिद्भाग्यवर्धनाय । कलिनिग्रहकर्त्रे ।
धर्मादीनां पोषकाय । सत्सङ्गज्ञानहेतवे । श्रीभागवतकारणाय
नमः । ८० पुरुश्होत्तामा सहस्रनामावली
॥ द्वितीय स्कन्धतः ॥
प्राकृतादृष्टमार्गाय नमः । सकलागमैः श्रोतव्याय ।
शुद्धभावैः कीर्तितव्याय । आत्मवित्तमैः स्मर्तव्याय ।
अनेकमार्गकर्त्रे । नानाविधगतिप्रदाय । पुरुषाय । सकलाधाराय ।
सत्वैकनिलयात्मभुवे । सर्वध्येयाय । योगगम्याय । भक्त्या ग्राह्याय ।
सुरप्रियाय । जन्मादिसार्थककृतये । लीलाकर्त्रे । सतां पतये ।
आदिकर्त्रे । तत्त्वकर्त्रे । सर्वकर्त्रे । विशारदाय नमः । १०० । पुरुश्होत्तामा सहस्रनामावली
नानावतारकर्त्रे नमः । ब्रह्माविर्भावकारणाय । दशलीलाविनोदिने ।
नानासृष्टिप्रवर्तकाय । अनेककल्पकर्त्रे । सर्वदोषविवर्जिताय ॥
॥ तृतीयस्कन्धतः ॥
वैराग्यहेतवे । तीर्थात्मने । सर्वतीर्थफलप्रदाय ।
तीर्थशुद्धैकनिलयाय । स्वमार्गपरिपोषकाय । तीर्थकीर्तये ।
भक्तगम्याय । भक्तानुशयकार्यकृते । भक्ततुल्याय ।
सर्वतुल्याय । स्वेच्छासर्वप्रवर्तकाय । गुणातीताय । अनवद्यात्मने ।
सर्गलीलाप्रवर्तकाय नमः । १२०
पुरुश्होत्तामा सहस्रनामावली
साक्षात्सर्वजगत्कर्त्रे नमः । महदादिप्रवर्तकाय । मायाप्रवर्तकाय ।
साक्षिणे । मायारतिविवर्धनाय । आकाशात्मने । चतुर्मूर्तये । चतुर्धा
भूतभावनाय । रजःप्रवर्तकाय । ब्रह्मणे । मरीच्यादिपितामहाय ।
वेदकर्त्रे । यज्ञकर्त्रे । सर्वकर्त्रे । अमितात्मकाय ।
अनेकसृष्टिकर्त्रे । दशधासृष्टिकारकाय । यज्ञाङ्गाय ।
यज्ञवाराहाय । भूधराय नमः । १४०
भूमिपालकाय नमः । सेतवे । विधरणाय । जैत्राय ।
हिरण्याक्षान्तकाय । सुराय । दितिकश्यपकामैकहेतुसृष्टिप्रवर्तकाय ।
देवाभयप्रदात्रे । वैकुण्ठाधिपतये । महते । सर्वगर्वप्रहारिणे ।
सनकाद्यखिलार्थदाय । सर्वाश्वासनकर्त्रे । भक्ततुल्याहवप्रदाय ।
काललक्षणहेतवे । सर्वार्थज्ञापकाय । पराय । भक्तोन्नतिकराय ।
सर्वप्रकारसुखदायकाय । नानायुद्धप्रहरणाय नमः । १६०
ब्रह्मशापविमोचकाय नमः । पुष्टिसर्गप्रणेत्रे ।
गुणसृष्टिप्रवर्तकाय । कर्दमेष्टप्रदात्रे । देवहूत्यखिलार्थदाय ।
शुक्लनारायणाय । सत्यकालधर्मप्रवर्तकाय । ज्ञानावताराय ।
शान्तात्मने । कपिलाय । कालनाशकाय । त्रिगुणाधिपतये ।
साङ्ख्यशास्त्रकर्त्रे । विशारदाय । सर्गदूषणहारिणे ।
पुष्टिमोक्षप्रवर्तकाय । लौकिकानन्ददात्रे । ब्रह्मानन्दप्रवर्तकाय ।
भक्तिसिद्धान्तवक्त्रे । सगुणज्ञानदीपकाय नमः । १८०
आत्मप्रदाय नमः । पूर्णकामाय । योगात्मने । योगभाविताय ।
जीवन्मुक्तिप्रदाय । श्रीमते । अनन्यभक्तिप्रवर्तकाय ।
कालसामर्थ्यदात्रे । कालदोषनिवारकाय । गर्भोत्तमज्ञानदात्रे ।
कर्ममार्गनियामकाय । सर्वमार्गनिराकर्त्रे । भक्तिमार्गैकपोषकाय ।
सिद्धिहेतवे । सर्वहेतवे । सर्वाश्चर्यैककारणाय ।
चेतनाचेतनपतये । समुद्रपरिपूजिताय । साङ्ख्याचार्यस्तुताय ।
सिद्धपूजिताय नमः । २०० ।॥ सर्वपूजिताय नमः । २०१
पुरुश्होत्तामा सहस्रनामावली
॥ चतुर्थस्कन्धतः ॥
विसर्गकर्त्रे । सर्वेशाय । कोटिसूर्यसमप्रभाय । अनन्तगुणगम्भीराय ।
महापुरुषपूजिताय । अनन्तसुखदात्रे । ब्रह्मकोटिप्रजापतये ।
सुधाकोटिस्वास्थ्यहेतवे । कामधुक्कोटिकामदाय । समुद्रकोटिगम्भीराय ।
तीर्थकोटिसमाह्वयाय । सुमेरुकोटिनिष्कम्पाय । कोटिब्रह्माण्डविग्रहाय ।
कोट्यश्वमेधपापघ्नाय । वायुकोटिमहाबलाय । कोटीन्दुजगदानन्दिने ।
शिवकोटिप्रसादकृते । सर्वसद्गुणमाहात्म्याय । सर्वसद्गुणभाजनाय
नमः । २२०
मन्वादिप्रेरकाय नमः । धर्माय । यज्ञनारायणाय । पराय ।
आकृतिसूनवे । देवेन्द्राय । रुचिजन्मने । अभयप्रदाय । दक्षिणापतये ।
ओजस्विने । क्रियाशक्तये । परायणाय । दत्तात्रेयाय । योगपतये ।
योगमार्गप्रवर्तकाय । अनसूयागर्भरत्नाय । ऋषिवंशविवर्धनाय ।
गुणत्रयविभागज्ञाय । चतुर्वर्गविशारदाय । नारायणाय नमः । २४०
धर्मसूनवे नमः । मूर्तिपुण्ययशस्कराय । सहस्रकवचच्छेदिने ।
तपःसाराय । नरप्रियाय । विश्वानन्दप्रदाय । कर्मसाक्षिणे ।
भारतपूजिताय । अनन्ताद्भुतमाहात्म्याय । बदरीस्थानभूषणाय ।
जितकामाय । जितक्रोधाय । जितसङ्गाय । जितेन्द्रियाय ।
उर्वशीप्रभवाय । स्वर्गसुखदायिने । स्थितिप्रदाय । अमानिने ।
मानदाय । गोप्त्रे नमः । २६०
भगवच्छास्त्रबोधकाय नमः । ब्रह्मादिवन्द्याय । हंसाय । श्रियै ।
मायावैभवकारणाय । विविधानन्दसर्गात्मने । विश्वपूरणतत्पराय ।
यज्ञजीवनहेतवे । यज्ञस्वामिने । इष्टबोधकाय । नानासिद्धान्तगम्याय ।
सप्ततन्तवे । षड्गुणाय । प्रतिसर्गजगत्कर्त्रे । नानालीलाविशारदाय ।
ध्रुवप्रियाय । ध्रुवस्वामिने । चिन्तिताधिकदायकाय ।
दुर्लभानन्तफलदाय । दयानिधये नमः । २८०
पुरुश्होत्तामा सहस्रनामावली
ओं अमित्रघ्ने नमः । अङ्गस्वामिने । कृपासाराय । वैन्याय ।
भूमिनियामकाय । भूविदोग्ध्रे । प्रजाप्राणपालनैकपरायणाय ।
यशोदात्रे । ज्ञानदात्रे । सर्वधर्मप्रदर्शकाय । पुरञ्जनाय ।
जगन्मित्राय । विसर्गान्तप्रदर्शनाय । प्रचेतसां पतये ।
चित्रभक्तिहेतवे । जनार्दनाय । स्मृतिहेतुब्रह्मभावसायुज्यादिप्रदाय ।
शुभाय ॥
॥ पञ्चमस्कन्धतः ॥
विजयिने । स्थितिलीलाब्धये नमः । ३०० ।
ओं अच्युताय नमः । विजयप्रदाय । स्वसामर्थ्यप्रदाय ।
भक्तकीर्तिहेतवे । अधोक्षजाय । प्रियव्रतप्रियस्वामिने ।
स्वेच्छावादविशारदाय । सङ्ग्यगम्याय । स्वप्रकाशाय ।
सर्वसङ्गविवर्जिताय । इच्छायां समर्यादाय । त्यागमात्रोपलम्भनाय ।
अचिन्त्यकार्यकर्त्रे । तर्कागोचरकार्यकृते । शृङ्गाररसमर्यादायै ।
आग्नीध्ररसभाजनाय । नाभीष्टपूरकाय । कर्ममर्यादादर्शनोत्सुकाय ।
सर्वरूपाय । अद्भुततमाय नमः । ३२० पुरुश्होत्तामा सहस्रनामावली
मर्यादापुरुषोत्तमाय नमः । सर्वरूपेषु सत्यात्मने । कालसाक्षिणे ।
शशिप्रभाय । मेरुदेवीव्रतफलाय । ऋषभाय । भगलक्षणाय ।
जगत्सन्तर्पकाय । मेघरूपिणे । देवेन्द्रदर्पघ्ने । जयन्तीपतये ।
अत्यन्तप्रमाणाशेषलौकिकाय । शतधान्यस्तभूतात्मने । शतानन्दाय ।
गुणप्रसुवे । वैष्णवोत्पादनपराय । सर्वधर्मोपदेशकाय ।
परहंसक्रियागोप्त्रे । योगचर्याप्रवर्तकाय । चतुर्थाश्रमनिर्णेत्रे
नमः । ३४०
सदानन्दशरीरवते नमः । प्रदर्शितान्यधर्माय । भरतस्वामिने ।
अपारकृते । यथावत्कर्मकर्त्रे । सङ्गानिष्टप्रदर्शकाय ।
आवश्यकपुनर्जन्मकर्ममार्गप्रदर्शकाय । यज्ञरूपमृगाय ।
शान्ताय । सहिष्णवे । सत्पराक्रमाय । रहूगणगतिज्ञाय ।
रहूगणविमोचकाय । भवाटवीतत्त्ववक्त्रे । बहिर्मुखहिते रताय ।
गयस्वामिने । स्थानवंशकर्त्रे । स्थानविभागकृते । पुरुषावयवाय ।
भूमिविशेषविनिरूपकाय नमः । ३६०
जम्बूद्वीपपतये नमः । मेरुनाभिपद्मरुहाश्रयाय ।
नानाविभूतिलीलाढ्याय । गङ्गोत्पत्तिनिदानकृते । गङ्गामाहात्म्यहेतवे ।
गङ्गारूपाय । अतिगूढकृते । वैकुण्ठदेहहेत्वम्बुजन्मकृते ।
सर्वपावनाय । शिवस्वामिने । शिवोपास्याय । गूढाय ।
सङ्कर्षणात्मकाय । स्थानरक्षार्थमत्स्यादिरूपाय । सर्वैकपूजिताय ।
उपास्यनानारूपात्मने । ज्योतीरूपाय । गतिप्रदाय । सूर्यनारायणाय ।
वेदकान्तये नमः । ३८०
उज्ज्वलवेषधृशे नमः । हंसाय । अन्तरिक्षगमनाय ।
सर्वप्रसवकारणाय । आनन्दकर्त्रे । वसुदाय । बुधाय ।
वाक्पतये । उज्ज्वलाय । कालात्मने । कालकालाय । कालच्छेदकृते ।
उत्तमाय । शिशुमाराय । सर्वमूर्तये । आधिदैविकरूपधृशे ।
अनन्तसुखभोगाढ्याय । विवरैश्वर्यभाजनाय । सङ्कर्षणाय ।
दैत्यपतये नमः । ४०० ।
पुरुश्होत्तामा सहस्रनामावली
सर्वाधाराय नमः । बृहद्वपुषे । अनन्तनरकच्छेदिने ।
स्मृतिमात्रार्तिनाशनाय । सर्वानुग्रहकर्त्रे । मर्यादाभिन्नशास्त्रकृते ॥
॥ षष्ठस्कन्धतः ॥
कालान्तकभयच्छेदिने । नामसामर्थ्यरूपधृशे ।
उद्धारानर्हगोप्त्रात्मने । नामादिप्रेरकोत्तमाय ।
अजामिलमहादुष्टमोचकाय । अघविमोचकाय । धर्मवक्त्रे ।
अक्लिष्टवक्त्रे । विष्णुधर्मस्वरूपधृशे । सन्मार्गप्रेरकाय ।
धर्त्रे । त्यागहेतवे । अधोक्षजाय । वैकुण्ठपुरनेत्रे नमः । ४२०
दाससंवृद्धिकारकाय नमः । दक्षप्रसादकृते ।
हंसगुह्यस्तुतिविभावनाय । स्वाभिप्रायप्रवक्त्रे । मुक्तजीवप्रसूतिकृते ।
नारदप्रेरणात्मने । हर्यश्वब्रह्मभावनाय । शबलाश्वहिताय ।
गूढवाक्यार्थज्ञापनक्षमाय । गूढार्थज्ञापनाय ।
सर्वमोक्षानन्दप्रतिष्ठिताय । पुष्टिप्ररोहहेतवे ।
दासैकज्ञातहृद्गताय । शान्तिकर्त्रे । सुहितकृते । स्त्रीप्रसुवे ।
सर्वकामदुहे । पुष्टिवंशप्रणेत्रे । विश्वरूपेष्टदेवतायै ।
कवचात्मने नमः । ४४०
ओं पालनात्मने नमः । वर्मोपचितिकारणाय । विश्वरूपशिरच्छेदिने ।
त्वाष्ट्रयज्ञविनाशकाय । वृत्रस्वामिने । वृत्रगम्याय ।
वृत्रव्रतपरायणाय । वृत्रकीर्तये । वृत्रमोक्षाय ।
मघवत्प्राणरक्षकाय । अश्वमेधहविर्भोक्त्रे । देवेन्द्रामीवनाशकाय ।
संसारमोचकाय । चित्रकेतुबोधनतत्पराय । मन्त्रसिद्धये ।
सिद्धिहेतवे । सुसिद्धिफलदायकाय । महादेवतिरस्कर्त्रे । भक्त्यै
पूर्वार्थनाशकाय । देवब्राह्मणविद्वेषवैमुख्यज्ञापकाय नमः । ४६०
शिवाय नमः । आदित्याय । दैत्यराजाय । महत्पतये । अचिन्त्यकृते ।
मरुतां भेदकाय । त्रात्रे । व्रतात्मने । पुम्प्रसूतिकृते ॥
॥ सप्तमस्कन्धतः ॥
कर्मात्मने । वासनात्मने । ऊतिलीलापरायणाय ।
समदैत्यसुराय । स्वात्मने । वैषम्यज्ञानसंश्रयाय ।
देहाद्युपाधिरहिताय । सर्वज्ञाय । सर्वहेतुविदे ।
ब्रह्मवाक्स्थापनपराय । स्वजन्मावधिकार्यकृते नमः । ४८०
ओं सदसद्वासनाहेतवे नमः । त्रिसत्याय । भक्तमोचकाय ।
हिरण्यकशिपुद्वेषिणे । प्रविष्टात्मने । अतिभीषणाय ।
शान्तिज्ञानादिहेतवे । प्रह्लादोत्पत्तिकारणाय । दैत्यसिद्धान्तसद्वक्त्रे ।
तपःसाराय । उदारधिये । दैत्यहेतुप्रकटनाय ।
भक्तिचिह्नप्रकाशकाय । सद्वेषहेतवे । सद्वेषवासनात्मने ।
निरन्तराय । नैष्ठुर्यसीम्ने । प्रह्लादवत्सलाय । सङ्गदोषघ्ने ।
महानुभावाय नमः । ५०० ।
ओं साकाराय नमः । सर्वाकाराय । प्रमाणभुवे ।
स्तम्भप्रसूतये । नृहरये । नृसिंहाय । भीमविक्रमाय ।
विकटास्याय । ललज्जिह्वाय । नखशस्त्राय । जवोत्कटाय ।
हिरण्यकशिपुच्छेदिने । क्रूरदैत्यनिवारकाय । सिंहासनस्थाय ।
क्रोधात्मने । लक्ष्मीभयविवर्धनाय । ब्रह्माद्यत्यन्तभयभुवे ।
अपूर्वाचिन्त्यरूपधृशे । भक्तैकशान्तहृदयाय । भक्तस्तुत्याय
नमः । ५२०
ओं स्तुतिप्रियाय नमः । भक्ताङ्गलेहनोद्धूतक्रोधपुञ्जाय ।
प्रशान्तधिये । स्मृतिमात्रभयत्रात्रे । ब्रह्मबुद्धिप्रदायकाय ।
गोरूपधारिणे । अमृतपाय । शिवकीर्तिविवर्धनाय ।
धर्मात्मने । सर्वकर्मात्मने । विशेषात्मने । आश्रमप्रभवे ।
संसारमग्नस्योद्धर्त्रे । सन्मार्गाखिलतत्त्ववाचे ।
॥ अष्टमस्कन्धतः ॥
आचारात्मने । सदाचाराय । मन्वन्तरविभावनाय ।
स्मृत्याशेषाशुभहराय । गजेन्द्रस्मृतिकारणाय ।
जातिस्मरणहेत्वेकपूजाभक्तिस्वरूपदाय नमः । ५४०
ओं यज्ञाय नमः । भयान्मनुत्रात्रे । विभवे । ब्रह्मव्रताश्रयाय ।
सत्यसेनाय । दुष्टघातिने । हरये । गजविमोचकाय । वैकुण्ठाय ।
लोककर्त्रे । अजिताय । अमृतकारणाय । उरुक्रमाय । भूमिहर्त्रे ।
सार्वभौमाय । बलिप्रियाय । विभवे । सर्वहितैकात्मने । विष्वक्सेनाय ।
शिवप्रियाय नमः । ५६०
पुरुश्होत्तामा सहस्रनामावली
धर्मसेतवे नमः । लोकधृतये । सुधामान्तरपालकाय ।
उपहर्त्रे । योगपतये । बृहद्भानवे । क्रियापतये ।
चतुर्दशप्रमाणात्मने । धर्माय । मन्वादिबोधकाय ।
लक्ष्मीभोगैकनिलयाय । देवमन्त्रप्रदायकाय । दैत्यव्यामोहकाय ।
साक्षाद्गरुडस्कन्धसंश्रयाय । लीलामन्दरधारिणे ।
दैत्यवासुकिपूजिताय । समुद्रोन्मथनायत्ताय । अविघ्नकर्त्रे ।
स्ववाक्यकृते । आदिकूर्माय नमः । ५८०
ओं पवित्रात्मने नमः । मन्दराघर्षणोत्सुकाय ।
श्वासैजदब्धिवार्वीचये । कल्पान्तावधिकार्यकृते ।
चतुर्दशमहारत्नाय । लक्ष्मीसौभाग्यवर्धनाय । धन्वन्तरये ।
सुधाहस्ताय । यज्ञभोक्त्रे । आर्तिनाशनाय । आयुर्वेदप्रणेत्रे ।
देवदैत्याखिलार्चिताय । बुद्धिव्यामोहकाय । देवकार्यसाधनतत्पराय ।
मायया स्त्रीरूपाय । वक्त्रे । दैत्यान्तःकरणप्रियाय ।
पायितामृतदेवांशाय । युद्धहेतुस्मृतिप्रदाय । सुमालिमालिवधकृते
नमः । ६००
माल्यवत्प्राणहारकाय नमः । कालनेमिशिरश्छेदिने ।
दैत्ययज्ञविनाशकाय । इन्द्रसामर्थ्यदात्रे ।
दैत्यशेषस्थितिप्रियाय । शिवव्यामोहकाय । मायिने ।
भृगुमन्त्रस्वशक्तिदाय । बलिजीवनकर्त्रे । स्वर्गहेतवे ।
ब्रह्मार्चिताय । अदित्यानन्दकर्त्रे । कश्यपादितिसम्भवाय । उपेन्द्राय ।
इन्द्रावरजाय । वामनब्रह्मरूपधृशे । ब्रह्मादिसेवितवपुषे ।
यज्ञपावनतत्पराय । याज्ञोपदेशकर्त्रे । ज्ञापिताशेषसंस्थिताय
नमः । ६२०
सत्यार्थप्रेरकाय नमः । सर्वहर्त्रे । गर्वविनाशकाय ।
त्रिविक्रमाय । त्रिलोकात्मने । विश्वमूर्तये । पृथुश्रवसे ।
पाशबद्धबलये । सर्वदैत्यपक्षोपमर्दकाय । सुतलस्थापितबलये ।
स्वर्गाधिकसुखप्रदाय । कर्मसम्पूर्तिकर्त्रे । स्वर्गसंस्थापितामराय ।
ज्ञातत्रिविधधर्मात्मने । महामीनाय । अब्धिसंश्रयाय ।
सत्यव्रतप्रियाय । गोप्त्रे । मत्स्यमूर्तिधृतश्रुतये ।
शृङ्गबद्धधृतक्षोणये नमः । ६४०॥ ओं सर्वार्थज्ञापकाय
नमः । गुरवे ।
पुरुश्होत्तामा सहस्रनामावली
॥ नवमस्कन्धतः ॥
ईशसेवकलीलात्मने । सूर्यवंशप्रवर्तकाय । सोमवंशोद्भवकराय ।
मनुपुत्रगतिप्रदाय । अम्बरीषप्रियाय । साधवे ।
दुर्वासोगर्वनाशकाय । ब्रह्मशापोपसंहर्त्रे । भक्तकीर्तिविवर्धनाय ।
इक्ष्वाकुवंशजनकाय । सगराद्यखिलार्थदाय । भगीरथमहायत्नाय ।
गङ्गाधौताङ्घ्रिपङ्कजाय । ब्रह्मस्वामिने । शिवस्वामिने ।
सगरात्मजमुक्तिदाय । खट्वाङ्गमोक्षहेतवे । रघुवंशविवर्धनाय
नमः । ६६०
ओं रघुनाथाय नमः । रामचन्द्राय । रामभद्राय । रघुप्रियाय ।
अनन्तकीर्तये । पुण्यात्मने । पुण्यश्लोकैकभास्कराय । कोशलेन्द्राय ।
प्रमाणात्मने । सेव्याय । दशरथात्मजाय । लक्ष्मणाय । भरताय ।
शत्रुघ्नाय । व्यूहविग्रहाय । विश्वामित्रप्रियाय । दान्ताय ।
ताडकावधमोक्षदाय । वायव्यास्त्राब्धिनिक्षिप्तमारीचाय । सुबाहुघ्ने
नमः । ६८०
वृषध्वजधनुर्भङ्गप्राप्तसीतामहोत्सवाय ।
सीतापतये । भृगुपतिगर्व पर्वतनाशकाय ।
अयोध्यास्थमहाभोगयुक्तलक्ष्मीविनोदवते ।
कैकयीवाक्यकर्त्रे । पितृवाक्परिपालकाय । वैराग्यबोधकाय ।
अनन्यसात्त्विकस्थानबोधकाय । अहल्यादुःखहारिणे । गुहस्वामिने ।
सलक्ष्मणाय । चित्रकूटप्रियस्थानाय । दण्डकारण्यपावनाय ।
शरभङ्गसुतीक्ष्णादिपूजिताय । अगस्त्यभाग्यभुवे ।
ऋषिसम्प्रार्थितकृतये । विराधवधपण्डिताय ।
छिन्नशूर्पणखानासाय । खरदूषणघातकाय ।
एकबाणहतानेकसहस्रबलराक्षसाय नमः । ७०० ।
पुरुश्होत्तामा सहस्रनामावली
मारीचघातिने नमः । नियतसत्तासम्बन्धशोभिताय । सीतावियोगनाट्याय ।
जटायुवधमोक्षदाय । शबरीपूजिताय । भक्तहनुमत्प्रमुखावृताय ।
दुन्दुभ्यस्थिप्रहरणाय । सप्ततालविभेदनाय । सुग्रीवराज्यदाय ।
वालिघातिने । सागरशोषिणे । सेतुबन्धकर्त्रे । विभीषणहितप्रदाय ।
रावणादिशिरश्छेदिने । राक्षसाघौघनाशकाय । सीताऽभयप्रदात्रे ।
पुष्पकागमनोत्सुकाय । अयोध्यापतये । अत्यन्तसर्वलोकसुखप्रदाय ।
मथुरापुरनिर्मात्रे नमः । ७२०
सुकृतज्ञस्वरूपदाय नमः । जनकज्ञानगम्याय ।
ऐलान्तप्रकटश्रुतये । हैहयान्तकराय । रामाय ।
दुष्टक्षत्रविनाशकाय । सोमवंशहितैकात्मने ।
यदुवंशविवर्धनाय ।
पुरुश्होत्तामा सहस्रनामावली
॥ दशमस्कन्धतः ॥
परब्रह्मावतरणाय । केशवाय । क्लेशनाशनाय । भूमिभारावतरणाय ।
भक्तार्थाखिलमानसाय । सर्वभक्तनिरोधात्मने ।
लीलानन्तनिरोधकृते । भूमिष्ठपरमानन्दाय ।
देवकीशुद्धिकारणाय । वसुदेवज्ञाननिष्ठसमजीवनवारकाय ।
सर्ववैराग्यकरणस्वलीलाधारशोधकाय । मायाज्ञापनकर्त्रे नमः । ७४०
शेषसम्भारसम्भृतये नमः । भक्तक्लेशपरिज्ञात्रे । तन्निवारणत
त्पराय । आविष्टवसुदेवांशाय । देवकीगर्भभूषणाय । पूर्णतेजोमयाय ।
पूर्णाय । कंसाधृष्यप्रतापवते । विवेकज्ञानदात्रे ।
ब्रह्माद्यखिलसंस्तुताय । सत्याय । जगत्कल्पतरवे । नानारूपविमोहनाय ।
भक्तिमार्गप्रतिष्ठात्रे । विद्वन्मोहप्रवर्तकाय । मूलकालगुणद्रष्ट्रे ।
नयनानन्दभाजनाय । वसुदेवसुखाब्धये । देवकीनयनामृताय ।
पितृमातृस्तुताय नमः । ७६०
पूर्वसर्ववृत्तान्तबोधकाय नमः ।
गोकुलागतिलीलाप्तवसुदेवकरस्थितये । सर्वेशत्वप्रकटनाय ।
मायाव्यत्ययकारकाय । ज्ञानमोहितदुष्टेशाय । प्रपञ्चास्मृतिकारणाय ।
यशोदानन्दनाय । नन्दभाग्यभूगोकुलोत्सवाय । नन्दप्रियाय ।
नन्दसूनवे । यशोदायाः स्तनन्धयाय । पूतनासुपयःपात्रे ।
मुग्धभावातिसुन्दराय । सुन्दरीहृदयानन्दाय । गोपीमन्त्राभिमन्त्रिताय ।
गोपालाश्चर्यरसकृते । शकटासुरखण्डनाय । नन्दव्रजजनानन्दिने ।
नन्दभाग्यमहोदयाय । तृणावर्तवधोत्साहाय नमः । ७८०
यशोदाज्ञानविग्रहाय नमः । बलभद्रप्रियाय । कृष्णाय ।
सङ्कर्षणसहायवते । रामानुजाय । वासुदेवाय ।
गोष्ठाङ्गणगतिप्रियाय । किङ्किणीरवभावज्ञाय ।
वत्सपुच्छावलम्बनाय । नवनीतप्रियाय । गोपीमोहसंसारनाशकाय ।
गोपबालकभावज्ञाय । चौर्यविद्याविशारदाय ।
मृत्स्नाभक्षणलीलास्यमाहात्म्यज्ञानदायकाय । धराद्रोणप्रीतिकर्त्रे ।
दधिभाण्डविभेदनाय । दामोदराय । भक्तवश्याय ।
यमलार्जुनभञ्जनाय । बृहद्वनमहाश्चर्याय नमः । ८०० ।
वृन्दावनगतिप्रियाय नमः । वत्सघातिने । बालकेलये ।
बकासुरनिषूदनाय । अरण्यभोक्त्रे । बाललीलापरायणाय ।
प्रोत्साहजनकाय । अघासुरनिषूदनाय । व्यालमोक्षप्रदाय ।
पुष्टाय । ब्रह्ममोहप्रवर्धनाय । अनन्तमूर्तये । सर्वात्मने ।
जङ्गमस्थावराकृतये । ब्रह्ममोहनकर्त्रे । स्तुत्याय । आत्मने ।
सदाप्रियाय । पौगण्डलीलाभिरतये । गोचारणपरायणाय नमः । ८२०
पुरुश्होत्तामा सहस्रनामावली
वृन्दावनलतागुल्मवृक्षरूपनिरूपकाय नमः । नादब्रह्मप्रकटनाय ।
वयःप्रतिकृतिनिःस्वनाय । बर्हिनृत्यानुकरणाय ।
गोपालानुकृतिस्वनाय । सदाचारप्रतिष्ठात्रे । बलश्रमनिराकृतये ।
तरुमूलकृताशेषतल्पशायिने । सखिस्तुताय । गोपालसेवितपदाय ।
श्रीलालितपदाम्बुजाय । गोपसम्प्रार्थितफलदाननाशितधेनुकाय ।
कालीयफणिमाणिक्यरञ्जितश्रीपदाम्बुजाय ।
दृष्टिसञ्जीविताशेषगोपगोगोपिकाप्रियाय । लीलासम्पीतदावाग्नये ।
प्रलम्बवधपण्डिताय । दावाग्न्यावृतगोपालदृष्ट्याच्छादनवह्निपाय ।
वर्षाशरद्विभूतिश्रिये । गोपीकामप्रबोधकाय ।
गोपीरत्नस्तुताशेषवेणुवाद्यविशारदाय नमः । ८४०
कात्यायनीव्रतव्याजसर्वभावाश्रिताङ्गनाय नमः ।
सत्सङ्गतिस्तुतिव्याजस्तुतवृन्दावनाङ्घ्रिपाय ।
गोपक्षुच्छान्ति संव्याज विप्रभार्याप्रसादकृते ।
हेतुप्राप्तेन्द्रयागस्वकार्यगोसवबोधकाय नमः ।
शैलरूपकृताशेषरसभोगसुखावहाय ।
लीलागोवर्धनोद्धारपालितस्वव्रजप्रियाय ।
गोपस्वच्छन्दलीलार्थगर्गवाक्यार्थबोधकाय ।
इन्द्रधेनुस्तुतिप्राप्तगोविन्देन्द्राभिधानवते ।
व्रतादिधर्मसंसक्तनन्दक्लेशविनाशकाय ।
नन्दादिगोपमात्रेष्टवैकुण्ठगतिदायकाय ।
वेणुवादस्मरक्षोभमत्तगोपीविमुक्तिदाय ।
सर्वभावप्राप्तगोपीसुखसंवर्धनक्षमाय ।
गोपीगर्वप्रणाशार्थतिरोधानसुखप्रदाय । कृष्णभावव्याप्तविश्वगोपी
भावितवेशधृषे । राधाविशेषसम्भोगप्राप्तदोषनिवारकाय ।
परमप्रीतिसङ्गीतसर्वाद्भुतमहागुणाय ।
मानापनोदनाक्रन्दगोपीदृष्टिमहोत्सवाय । गोपिकाव्याप्तसर्वाङ्गाय ।
स्त्रीसम्भाषविशारदाय । रासोत्सवमहासौख्यगोपीसम्भोगसागराय
नमः । ८६०
जलस्थलरतिव्याप्तगोपीदृष्ट्यभिपूजिताय नमः ।
शास्त्रानपेक्षकामैकमुक्तिद्वारविवर्धनाय ।
सुदर्शनमहासर्पग्रस्तनन्दविमोचकाय ।
गीतमोहितगोपीधृक्शङ्खचूडविनाशकाय । गुणसङ्गीतसन्तुष्टये ।
गोपीसंसारविस्मृतये । अरिष्टमथनाय । दैत्यबुद्धिव्यामोहकारकाय ।
केशिघातिने । नारदेष्टाय । व्योमासुरविनाशकाय ।
अक्रूरभक्तिसंराद्धपादरेणुमहानिधये । रथावरोहशुद्धात्मने ।
गोपीमानसहारकाय । ह्रदसन्दर्शिताशेषवैकुण्ठाक्रूरसंस्तुताय ।
मथुरागमनोत्साहाय । मथुराभाग्यभाजनाय ।
मथुरानगरीशोभादर्शनोत्सुकमानसाय । दुष्टरञ्जकघातिने ।
वायकार्चितविग्रहाय नमः । ८८०
ओं वस्त्रमालासुशोभाङ्गाय नमः । कुब्जालेपनभूषिताय ।
कुब्जासुरूपकर्त्रे । कुब्जारतिवरप्रदाय ।
प्रसादरूपसन्तुष्टहरकोदण्डखण्डनाय ।
शकलाहतकंसाप्तधनूरक्षकसैनिकाय ।
जाग्रत्स्वप्नभयव्याप्तमृत्युलक्षणबोधकाय । मथुरामल्लाय ।
ओजस्विने । मल्लयुद्धविशारदाय । सद्यः कुवलयापीडघातिने ।
चाणूरमर्दनाय । लीलाहतमहामल्लाय । शलतोशलघातकाय ।
कंसान्तकाय । जितामित्राय । वसुदेवविमोचकाय ।
ज्ञातततेत्त्वपितृज्ञानमोहनामृतवाङ्मयाय ।
उग्रसेन प्रतिष्ठात्रे । यादवाधिविनाशकाय नमः । ९०० ।
ओं नन्दादिसान्त्वनकराय नमः । ब्रह्मचर्यव्रते स्थिताय ।
गुरुशुश्रूषणपराय । विद्यापारमितेश्वराय । सान्दीपनिमृतापत्यदात्रे ।
कालान्तकादिजिते । गोकुलाश्वासनपराय । यशोदानन्दपोषकाय ।
गोपिकाविरहव्याजमनोगतिरतिप्रदाय । समोद्भवभ्रमरवाचे ।
गोपिकामोहनाशकाय । कुब्जारतिप्रदाय । अक्रूरपवित्रीकृतभूगृहाय ।
पृथादुःखप्रणेत्रे । पाण्डवानां सुखप्रदाय ।
पुरुश्होत्तामा सहस्रनामावली
॥ उत्तरार्धतः ॥
जरासन्धसमानीतसैन्यघातिने । विचारकाय ।
यवनव्याप्तमथुराजनदत्तकुशस्थलिने ।
द्वारकाद्भुतनिर्माणविस्मापितसुरासुराय ।
मनुष्यमात्रभोगार्थभूम्यानीतेन्द्रवैभवाय नमः । ९२०
यवनव्याप्तमथुरानिर्गमानन्दविग्रहाय
नमः । मुचुकुन्दमहाबोधयवनप्राणदर्पघ्ने ।
मुचुकुन्दस्तुताशेषगुणकर्ममहोदयाय । फलप्रदानसन्तुष्टये ।
जन्मान्तरितमोक्षदाय । शिवब्राह्मणवाक्याप्तजयभीतिविभावनाय ।
प्रवर्षणप्रार्थिताग्निदानपुण्यमहोत्सवाय । रुक्मिणीरमणाय । कामपित्रे ।
प्रद्युम्नभावनाय । स्यमन्तकमणिव्याजप्राप्तजाम्बवतीपतये ।
सत्यभामाप्राणपतये ।कालिन्दीरतिवर्धनाय । मित्रविन्दापतये ।
सत्यापतये । वृषनिषूदनाय । भद्रावाञ्छितभर्त्रे ।
लक्ष्मणावरणक्षमाय । इन्द्रादिप्रार्थितवधनरकासुरसूदनाय ।
मुरारये नमः । ९४०
पुरुश्होत्तामा सहस्रनामावली
पीठहन्त्रे नमः । ताम्रादिप्राणहारकाय । षोडशस्त्रीसहस्रेशाय ।
छत्रकुण्डलदानकृते । पारिजातापहरणाय । देवेन्द्रमदनाशकाय ।
रुक्मिणीसमसर्वस्त्रीसाध्यभोगरतिप्रदाय ।
रुक्मिणीपरिहासोक्तिवाक्तिरोधानकारकाय ।
पुत्रपौत्रमहाभाग्यगृहधर्मप्रवर्तकाय ।
शम्बरान्तकसत्पुत्रविवाहहतरुक्मिकाय । उषापहृतपौत्रश्रिये ।
बाणबाहुनिवारकाय । शीतज्वरभयव्याप्तज्वरसंस्तुतषड्गुणाय ।
शङ्करप्रतियोद्ध्रे । द्वन्द्वयुद्धविशारदाय । नृगपापप्रभेत्त्रे ।
ब्रह्मस्वगुणदोषदृशे । विष्णुभक्तिविरोधैकब्रह्मस्वविनिवारकाय ।
बलभद्राहितगुणाय । गोकुलप्रीतिदायकाय नमः । ९६०
गोपीस्नेहैकनिलयाय नमः । गोपीप्राणस्थितिप्रदाय ।
वाक्यातिगामियमुनाहलाकर्षणवैभवाय । पौण्ड्रकत्याजितस्पर्धाय ।
काशीराजविभेदनाय । काशीनिदाहकरणाय । शिवभस्मप्रदायकाय ।
द्विविदप्राणघातिने । कौरवाखर्वगर्वनुदे ।
लाङ्गलाकृष्टनगरीसंविग्नाखिलनागराय । प्रपन्नाभयदाय ।
साम्बप्राप्तसन्मानभाजनाय । नारदान्विष्टचरणाय ।
भक्तविक्षेपनाशकाय । सदाचारैकनिलयाय ।
सुधर्माध्यासिताननाय । जरासन्धावरुद्धेन विज्ञापितनिजक्लमाय ।
मन्त्र्युद्धवादिवाक्योक्तप्रकारैकपरायणाय । राजसूयादिमखकृते ।
सम्प्रार्थितसहायकृते नमः । ९८०
इन्द्रप्रस्थप्रयाणार्थमहत्सम्भारसम्भृतये नमः ।
जरासन्धवधव्याजमोचिताशेषभूमिपाय । सन्मार्गबोधकाय ।
यज्ञक्षितिवारणतत्पराय । शिशुपालहतिव्याजजयशापविमोचकाय ।
दुर्योधनाभिमानाब्धिशोषबाणवृकोदराय ।
महादेववरप्राप्तपुरशाल्वविनाशकाय ।
दन्तवक्त्रवधव्याजविजयाघौघनाशकाय । विदूरथप्राणहर्त्रे ।
न्यस्तशस्त्रास्त्रविग्रहाय । उपधर्मविलिप्ताङ्गसूतघातिने ।
वरप्रदाय । बल्वलप्राणहरणपालितर्षिनुतिक्रियाय ।
सर्वतीर्थाघनाशार्थतीर्थयात्राविशारदाय ।
ज्ञानक्रियाविभेदेष्टफलसाधनतत्पराय । सारथ्यादिक्रियाकर्त्रे ।
भक्तवश्यत्वबोधकाय । सुदामरङ्कभार्यार्थभूम्यानीतेन्द्रवैभवाय ।
रविग्रहनिमित्ताप्तकुरुक्षेत्रैकपावनाय ।
नृपगोपीसमस्तस्त्रीपावनार्थाखिलक्रियाय नमः । १००० ।
ओं ऋषिमार्गप्रतिष्ठात्रे नमः । वसुदेवमखक्रियाय ।
वसुदेवज्ञानदात्रे । देवकीपुत्रदायकाय । अर्जुनस्त्रीप्रदात्रे ।
बहुलाश्वस्वरूपदाय । श्रुतदेवेष्टदात्रे । सर्वश्रुतिनिरूपिताय ।
महादेवाद्यतिश्रेष्ठाय । भक्तिलक्षणनिर्णयाय ।
वृकग्रस्तशिवत्रात्रे । नानावाक्यविशारदाय ।
नरगर्वविनाशार्थ-हृतब्राह्मणबालकाय ।
लोकालोकपरस्थानस्थितबालकदायकाय ।
द्वारकास्थमहाभोगनानास्त्रीरतिवर्धनाय ।
मनस्तिरोधानकृतव्यग्रस्त्रीचित्तभाविताय ॥
॥ एकादशस्कन्धतः ॥
मुक्तिलीलाविहरणाय । मौशलव्याजसंहृतये ।
श्रीभागवतधर्मादिबोधकाय । भक्तिनीतिकृते नमः । १०२०
ओं उद्धवज्ञानदात्रे नमः । पञ्चविंशतिधा गुरवे ।
आचारभक्तिमुक्त्यादिवक्त्रे । शब्दोद्भवस्थितये । हंसाय ।
धर्मप्रवक्त्रे । सनकाद्युपदेशकृते । भक्तिसाधनवक्त्रे ।
योगसिद्धिप्रदायकाय । नानाविभूतिवक्त्रे । शुद्धधर्मावबोधकाय ।
मार्गत्रयविभेदात्मने । नानाशङ्कानिवारकाय । भिक्षुगीताप्रवक्त्रे ।
शुद्धसाङ्ख्यप्रवर्तकाय । मनोगुणविशेषात्मने ।
ज्ञापकोक्तपुरूरवसे । पूजाविधिप्रवक्त्रे । सर्वसिद्धान्तबोधकाय ।
लघुस्वमार्गवक्त्रे नमः । १०४०
ओं स्वस्थानगतिबोधकाय नमः । यादवाङ्गोपसंहर्त्रे ।
सर्वाश्चर्यगतिक्रियाय ।
॥ द्वादशस्कन्धतः ॥
कालधर्मविभेदार्थवर्णनाशनतत्पराय । बुद्धाय । गुप्तार्थवक्त्रे ।
नानाशास्त्रविधायकाय । नष्टधर्ममनुष्यादिलक्षणज्ञापनोत्सुकाय ।
आश्रयैकगतिज्ञात्रे । कल्किने । कलिमलापहाय ।
शास्त्रवैराग्यसम्बोधाय आनाप्रलयबोधकाय । विशेषतः
शुकव्याजपरीक्षिज्ज्ञानबोधकाय । शुकेष्टगतिरूपात्मने ।
परीक्षिद्देहमोक्षदाय । शब्दरूपाय । नादरूपाय । वेदरूपाय ।
विभेदनाय नमः । १०६०
ओं व्यासाय नमः । शाखाप्रवक्त्रे । पुराणार्थप्रवर्तकाय ।
मार्कण्डेयप्रसन्नात्मने । वटपत्रपुटेशयाय ।
मायाव्याप्तमहामोहदुःखशान्तिप्रवर्तकाय । महादेवस्वरूपाय ।
भक्तिदात्रे । कृपानिधये । आदित्यान्तर्गताय । कालाय । द्वादशात्मने ।
सुपूजिताय । श्रीभागवतरूपाय । सर्वार्थफलदायकाय नमः । १०७५
॥ इति भागवतकथाऽनुसारिणी पुरुश्होत्तामा सहस्रनामावली सम्पूर्ण ॥
इस अत्यंत विस्तृत, दार्शनिक और ज्ञानवर्धक लेख में हम गहराई से जानेंगे कि पुरुषोत्तम सहस्रनामावली का तात्विक और आध्यात्मिक महत्व क्या है, इसके नित्य पाठ से जीवन में कौन से अकल्पनीय चमत्कार होते हैं, और इसे सिद्ध करने की प्रामाणिक वैदिक साधना विधि, नियम व सावधानियां क्या हैं।
1. पुरुषोत्तम सहस्रनामावली का दार्शनिक और आध्यात्मिक महत्व
इस महान सहस्रनामावली की प्रचंड ऊर्जा, इसके पीछे छिपे वैष्णव दर्शन और ‘पुरुषोत्तम-तत्व’ को समझने के लिए हमें गीता के दर्शन, अधिक मास की कथा और सहस्रनाम के विज्ञान को गहराई से समझना होगा।
‘पुरुषोत्तम’ तत्व और गीता का दर्शन
श्रीमद्भगवद्गीता के 15वें अध्याय (पुरुषोत्तम योग) में भगवान कहते हैं कि इस संसार में दो प्रकार के पुरुष हैं— क्षर (नष्ट होने वाले सभी भौतिक शरीर) और अक्षर (कभी न नष्ट होने वाली आत्मा)। परंतु इन दोनों से परे एक उत्तम पुरुष है, जो परमात्मा या ईश्वर कहलाता है और जो तीनों लोकों में प्रवेश करके सबका भरण-पोषण करता है। चूँकि वह क्षर और अक्षर दोनों से श्रेष्ठ है, इसलिए वेद और लोक में उसे ‘पुरुषोत्तम’ कहा जाता है। जब आप इस नामावली का गान करते हैं, तो आप सीधे उस सर्वोच्च सत्ता से जुड़ते हैं जो ब्रह्मांड का आधार है।
अधिक मास (पुरुषोत्तम मास) का रहस्य
भारतीय पंचांग में हर तीन साल में एक अतिरिक्त महीना आता है जिसे ‘अधिक मास’ या ‘मलमास’ कहा जाता है। कथाओं के अनुसार, इस मास का कोई स्वामी नहीं था, इसलिए इसे अशुभ माना जाने लगा। दुखी होकर मलमास भगवान विष्णु की शरण में गया। तब भगवान विष्णु ने उसे अपना नाम ‘पुरुषोत्तम’ दिया और वरदान दिया कि जो भी व्यक्ति इस ‘पुरुषोत्तम मास’ में मेरी उपासना (विशेषकर सहस्रनाम का पाठ) करेगा, उसे अन्य मासों की तुलना में हजार गुना अधिक पुण्य प्राप्त होगा और वह सीधे वैकुंठ को प्राप्त करेगा।
‘सहस्रनामावली’ का अद्भुत नाद-विज्ञान (The Science of 1000 Names)
सनातन धर्म में ‘1000’ की संख्या को पूर्णता, अनंतता और शरीर के सर्वोच्च चक्र ‘सहस्रार चक्र’ का प्रतीक माना जाता है। भगवान पुरुषोत्तम के ये हज़ार नाम वास्तव में उनके हज़ार दिव्य गुण और ब्रह्मांडीय शक्तियों के परिचायक हैं। जब नामावली के रूप में (जैसे- ॐ केशवाय नमः, ॐ नारायणाय नमः, ॐ पुरुषोत्तमाय नमः) इनका उच्चारण किया जाता है, तो प्रत्येक नाम एक बीज मंत्र की तरह कार्य करता है। यह साधक के अंतःकरण और अवचेतन मन (Subconscious mind) की गहराई में छिपी नकारात्मकता को धोकर उसे उस परम पवित्रता से भर देता है जिसे प्राप्त करने के लिए बड़े-बड़े योगी तरसते हैं।
2. पुरुषोत्तम सहस्रनामावली पाठ के अकल्पनीय और चमत्कारिक लाभ (Benefits)
भगवान पुरुषोत्तम (श्री हरि) साक्षात मोक्ष, करुणा, ऐश्वर्य और शांति के प्रदाता हैं। जो साधक पूर्ण श्रद्धा, सात्विकता, पवित्रता और एक निश्छल हृदय के साथ प्रतिदिन या विशेष पर्वों पर इस सहस्रनामावली का सस्वर पाठ या अर्चन करता है, उसे जीवन में निम्नलिखित अमोघ और चमत्कारी लाभ प्राप्त होते हैं:
आध्यात्मिक लाभ और नारायण की प्राप्ति (Spiritual Bliss)
-
हरि-भक्ति और परम ज्ञान की प्राप्ति: यह इस नामावली का सबसे बड़ा और दुर्लभ फल है। जो साधक पुरुषोत्तम भगवान के 1000 नामों की स्तुति करता है, श्री हरि उसके हृदय में स्वतः ही निवास करने लगते हैं। सांसारिक मोह छूट जाता है और ईश्वर के प्रति अगाध प्रेम (भक्ति) उत्पन्न होता है।
-
जन्म-जन्मांतर के पापों का नाश (Cleansing of Karma): विष्णु पुराण और अन्य ग्रंथों में उल्लेख है कि भगवान के नामों में इतनी अग्नि है कि वे करोड़ों जन्मों के संचित पापों को उसी प्रकार भस्म कर देते हैं जैसे अग्नि रुई के ढेर को जला देती है।
-
मोक्ष और वैकुंठ की प्राप्ति: पुरुषोत्तम सहस्रनामावली के नित्य पाठ से साधक को मृत्यु के समय यमदूतों का सामना नहीं करना पड़ता। भगवान विष्णु के पार्षद उसे ससम्मान वैकुंठ धाम ले जाते हैं।
भौतिक, आर्थिक और पारिवारिक लाभ (Worldly & Family Happiness)
-
अखंड सुख-समृद्धि और स्थिर लक्ष्मी (Wealth): जहाँ भगवान पुरुषोत्तम का स्मरण होता है, वहाँ माता महालक्ष्मी (कमला) का स्थायी रूप से वास होता है। दरिद्रता, भारी कर्ज (Debts), और आर्थिक अस्थिरता को मिटाने के लिए यह नामावली अचूक है। इसके पाठ से व्यापार में वृद्धि और नौकरी में उन्नति होती है।
-
घर के कलह-क्लेश का निवारण: जिस घर में नित्य श्री हरि के इन 1000 नामों की ध्वनि गूंजती है, वहाँ पति-पत्नी और परिवार के अन्य सदस्यों के बीच अगाध प्रेम और सामंजस्य (Harmony) बना रहता है। वास्तु दोष स्वतः समाप्त हो जाते हैं।
-
सुयोग्य जीवनसाथी और संतान की प्राप्ति: जिन युवक-युवतियों के विवाह में बाधाएं आ रही हैं या जो दंपत्ति संतान सुख से वंचित हैं, भगवान पुरुषोत्तम की यह स्तुति उनके जीवन में मंगलकारी परिणाम लाती है।
स्वास्थ्य, मनोवैज्ञानिक और ज्योतिषीय लाभ (Health & Astrological)
-
असाध्य रोगों से रक्षा और आरोग्य: भगवान विष्णु का एक नाम ‘धन्वंतरि’ और ‘वैद्य’ भी है। उनके नामों के जप से शरीर की रोग प्रतिरोधक क्षमता (Immunity) बढ़ती है और गंभीर बीमारियों में चमत्कारिक लाभ मिलता है।
-
तनाव और डिप्रेशन से मुक्ति: श्री हरि का स्मरण मन की उलझनों को शांत करता है। यह पाठ भयंकर तनाव, अवसाद (Depression) और भविष्य की चिंताओं को नष्ट कर हृदय में असीम शीतलता भर देता है।
-
नवग्रह शांति (विशेषकर गुरु और बुध): भगवान विष्णु की आराधना से ज्ञान के कारक ग्रह बृहस्पति (Jupiter) और बुद्धि के कारक बुध (Mercury) अत्यंत बलवान होते हैं, जिससे जीवन में सफलता के नए मार्ग खुलते हैं।
3. पुरुषोत्तम सहस्रनामावली की प्रामाणिक साधना और पाठ विधि (Sadhana Vidhi)
भगवान पुरुषोत्तम की उपासना अत्यंत सौम्य, सात्विक, पवित्र और राजसी होती है। इस सिद्ध नामावली का पूर्ण और त्वरित फल प्राप्त करने के लिए वैदिक ग्रंथों में बताई गई इस प्रामाणिक विधि का पालन करना अत्यंत चमत्कारी होता है:
उत्तम दिन, तिथि और मुहूर्त
-
महीना: भगवान श्री हरि की आराधना के लिए ‘पुरुषोत्तम मास’ (अधिक मास), कार्तिक मास, और मार्गशीर्ष मास सबसे श्रेष्ठ और हजार गुना फलदायी माने जाते हैं।
-
विशेष तिथियां: किसी भी पक्ष की एकादशी (विशेषकर निर्जला, देवशयनी या प्रबोधिनी एकादशी), पूर्णिमा, और गुरुवार (Thursday) का दिन इस सहस्रनामावली का पाठ आरंभ करने के लिए सर्वोत्तम है।
-
समय: पाठ का सबसे उत्तम समय प्रातःकाल ‘ब्रह्म मुहूर्त’ (सूर्योदय से पूर्व) या संध्याकाल ‘गोधूलि बेला’ होता है।
दिशा, आसन और वस्त्र का विधान
-
दिशा: पाठ करते समय अपना मुख सदैव पूर्व (East – ज्ञान के लिए) या उत्तर (North – समृद्धि के लिए) दिशा की ओर रखें।
-
आसन: बैठने के लिए पीले (Yellow) या कुशा के आसन का प्रयोग करें। (पीला रंग भगवान विष्णु को अति प्रिय है)।
-
वस्त्र: स्नान करके पूर्ण रूप से स्वच्छ हो जाएं। पूजा में पीले, चंदन रंग या श्वेत (White) रंग के स्वच्छ वस्त्र धारण करना अत्यंत शुभ परिणाम देता है।
पीठ की स्थापना और पूजन सामग्री (Setup)
| सामग्री / विधान | विवरण |
| प्रतिमा / चित्र | एक स्वच्छ लकड़ी की चौकी पर पीला कपड़ा बिछाकर भगवान विष्णु/श्रीकृष्ण का चित्र या पीतल की मूर्ति स्थापित करें। यदि घर में शालिग्राम जी हों, तो उन्हें अवश्य विराजमान करें। |
| दीपक | भगवान पुरुषोत्तम के समक्ष गाय के शुद्ध घी का या तिल के तेल का एक अखंड दीप प्रज्वलित करें। चंदन, मोगरा या पारिजात की सात्विक धूप जलाएं। |
| तिलक और शृंगार | भगवान को पीला चंदन, अष्टगंध या गोपी चंदन का तिलक लगाएं। स्वयं भी मस्तक पर पीला चंदन धारण करें। |
| पुष्प और तुलसी दल | उन्हें पीले पुष्प (गेंदा, चंपा) अत्यंत प्रिय हैं। सबसे महत्वपूर्ण: भगवान विष्णु की पूजा में तुलसी दल (Tulsi leaves) का होना अनिवार्य है। |
दृढ़ संकल्प (Sankalpa)
पाठ से पूर्व दाएँ हाथ में थोड़ा सा जल, अक्षत (पीले रंगे हुए) और एक पीला पुष्प लें। अपना नाम, गोत्र और पाठ का स्पष्ट उद्देश्य बोलें (उदाहरण: “हे परम पुरुषोत्तम श्री हरि, मैं अपने परिवार के समस्त पापों व रोगों के नाश, अखंड हरि-भक्ति, घर में सुख-शांति, और आपकी अहैतुकी कृपा के लिए पुरुषोत्तम सहस्रनामावली का नित्य (या विशेष पर्व पर) पाठ/अर्चन करूँगा/करूँगी”), और फिर जल ज़मीन पर छोड़ दें।
सहस्रनामावली का पाठ और अर्चन विधि (Chanting Method & Archana)
-
सर्वप्रथम विघ्नहर्ता भगवान श्री गणेश का मानसिक ध्यान कर उन्हें प्रणाम करें।
-
माता महालक्ष्मी और अपने गुरुदेव का स्मरण करें।
-
भगवान पुरुषोत्तम के मूल मंत्र “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” की कम से कम 11 बार या एक माला जपें।
-
अब पूर्ण एकाग्रता और असीम शांत भाव के साथ ‘पुरुषोत्तम सहस्रनामावली’ का पाठ आरंभ करें।
-
सहस्रार्चन विधि (विशेष मनोकामना हेतु): यह नामावली अर्चन (पूजा) के लिए ही है। प्रत्येक नाम के अंत में ‘नमः’ बोलकर (जैसे— ॐ पुरुषोत्तमाय नमः) भगवान की मूर्ति या शालिग्राम पर एक तुलसी दल, पीला फूल, या कुमकुम/हल्दी से रंगे हुए अक्षत अर्पित करें। यह 1000 बार किया जाता है। इसे विष्णु सहस्रार्चन कहते हैं, जो साक्षात चमत्कार है।
क्षमा प्रार्थना और सात्विक भोग (Naivedya)
पाठ पूर्ण होने के बाद भगवान विष्णु को माखन-मिश्री, गाय के दूध की खीर (जिसमें केसर डला हो), पंचामृत, या पीले मिष्ठान्न का सात्विक भोग लगाएं। भोग में तुलसी पत्र अवश्य डालें। अंत में कर्पूर से भगवान की आरती (ॐ जय जगदीश हरे…) गाएं और साष्टांग दंडवत प्रणाम करते हुए पूजा-पाठ में हुई किसी भी अशुद्धि या उच्चारण की भूल के लिए क्षमा प्रार्थना अवश्य करें।
4. साधना के अत्यंत संवेदनशील और अनिवार्य नियम (Strict Rules for Sadhana)
भगवान पुरुषोत्तम परम वैष्णव और सात्विकता की प्रतिमूर्ति हैं। उनकी साधना में हृदय की निर्मलता और आचरण की पवित्रता की आवश्यकता होती है। इस साधना का पूर्ण फल प्राप्त करने के लिए इन नियमों का कड़ाई से पालन करना अनिवार्य है:
-
पूर्ण सात्विक जीवन (Pure Sattvic Diet): यह श्री हरि साधना का सबसे बड़ा और अनिवार्य नियम है। जो व्यक्ति मांस, मदिरा, अंडे, लहसुन, और प्याज का सेवन करता है, उसकी पूजा भगवान विष्णु स्वीकार नहीं करते। अनुष्ठान करने वाले के घर में पूर्ण सात्विकता होनी चाहिए। तामसिक भोजन वैष्णव-अपराध माना जाता है।
-
तुलसी की अनिवार्यता: भगवान विष्णु को ‘तुलसी-प्रिय’ कहा जाता है। बिना तुलसी के वे छप्पन भोग भी ग्रहण नहीं करते। पूजा और नैवेद्य (भोग) में तुलसी का प्रयोग अनिवार्य है।
-
सत्य और धर्म का आचरण: भगवान पुरुषोत्तम धर्म के रक्षक हैं। यदि आप व्यापार या नौकरी में बेईमानी, भ्रष्टाचार या धोखाधड़ी करते हैं, तो भगवान की कृपा कभी प्राप्त नहीं होगी। जीवन में सत्य और ईमानदारी का पालन करें।
-
स्त्रियों और निर्बलों का सम्मान: जो व्यक्ति घर की स्त्रियों का अपमान करता है, कन्याओं को कष्ट देता है, या गरीबों को सताता है, माता लक्ष्मी और भगवान विष्णु उस घर को तुरंत त्याग देते हैं।
-
ब्रह्मचर्य का पालन: किसी विशेष मनोकामना के लिए अनुष्ठान (जैसे अधिक मास के पूरे 30 दिन का संकल्प) के दौरान शारीरिक और मानसिक रूप से पूर्ण ब्रह्मचर्य का पालन करें।
5. उपासना में ध्यान रखने योग्य विशेष सावधानियां (Precautions)
पुरुषोत्तम सहस्रनामावली के पाठ और अर्चन में कुछ विशेष सावधानियां बरतनी चाहिए, ताकि साधना निर्विघ्न संपन्न हो और कोई दोष न लगे:
-
तुलसी तोड़ने के नियम: भगवान विष्णु की पूजा के लिए तुलसी अनिवार्य है, परंतु शास्त्रों के अनुसार— रविवार (Sunday), एकादशी, द्वादशी, सूर्य व चंद्र ग्रहण के दिन, और संध्याकाल (सूर्यास्त के बाद) तुलसी के पत्ते तोड़ना सर्वथा वर्जित है। पूजा के लिए तुलसी एक दिन पूर्व ही तोड़कर रख लें (तुलसी कभी बासी नहीं होती)।
-
अक्षत (चावल) का प्रयोग: भगवान विष्णु की पूजा में पूर्ण रूप से सफेद चावल (अक्षत) नहीं चढ़ाने चाहिए। चावलों को हमेशा थोड़ी हल्दी या कुमकुम में रंगकर (पीला करके) ही अर्पित करें।
-
शारीरिक अपवित्रता (Sutak/Patak): बिना स्नान किए, गंदे वस्त्र पहनकर, जूठे मुंह, या अपवित्र अवस्था (सूतक, पातक) में भगवान की मूर्ति, शालिग्राम या स्तोत्र की पुस्तक का स्पर्श सर्वथा वर्जित है। महिलाओं को अपने मासिक धर्म के दौरान पूजा कक्ष में प्रवेश नहीं करना चाहिए।
-
निष्काम भाव की श्रेष्ठता: यद्यपि यह नामावली हर लौकिक इच्छा पूरी करती है, परंतु भगवान पुरुषोत्तम से ‘निष्काम भाव’ (बिना किसी स्वार्थ के) केवल उनकी भक्ति मांगना सबसे श्रेष्ठ माना गया है। जो भगवान को मांग लेता है, उसे संसार की हर वस्तु स्वतः मिल जाती है।
6. आधुनिक युग में पुरुषोत्तम सहस्रनामावली की असीम प्रासंगिकता (Relevance in Modern Era)
आज का आधुनिक युग अत्यधिक ‘भौतिकवाद’ (Materialism), ‘तनाव’ (Stress), ‘गलाकाट प्रतिस्पर्धा’, और ‘मानसिक भटकाव’ का युग है। इंसान हर सुख-सुविधा धन से खरीद रहा है, लेकिन ‘रातों की नींद’, ‘घर की शांति’ और ‘सच्चा प्रेम’ उसे प्राप्त नहीं हो रहा है।
आधुनिक जीवनशैली के कारण लोग डिप्रेशन (Depression), ओवरथिंकिंग (Overthinking) और ‘इम्पोस्टर सिंड्रोम’ का शिकार हो रहे हैं। मनुष्य को ऐसा लगने लगा है कि वह सब कुछ अपने बल पर कर रहा है, और जब वह हारता है, तो टूट जाता है।
‘पुरुषोत्तम सहस्रनामावली’ आधुनिक इंसान के इसी ‘अहंकार’, ‘पारिवारिक तनाव’ और ‘मानसिक भटकाव’ का सबसे शक्तिशाली आध्यात्मिक और मनोवैज्ञानिक उपचार है:
-
समर्पण और तनावमुक्ति (Surrender & Relief): जब आप ‘पुरुषोत्तम’ (सर्वोच्च सत्ता) की शरण में जाते हैं, तो आपके अवचेतन मन से यह बोझ उतर जाता है कि “सब कुछ मुझे ही नियंत्रित करना है”। ईश्वर पर सब कुछ छोड़ देने (Surrender) का भाव आधुनिक तनाव और एंग्जायटी का सबसे बड़ा इलाज है।
-
मानसिक स्पष्टता और फोकस (Mental Clarity): 1000 नामों का लगातार उच्चारण या अर्चन एक अत्यंत उच्च कोटि का ‘माइंडफुलनेस’ (Mindfulness) अभ्यास है। यह मस्तिष्क के ‘ब्रेन फॉग’ को हटाकर एकाग्रता (Focus) को शिखर पर ले जाता है, जिससे आप अपने करियर में सही निर्णय ले पाते हैं।
-
घर में ‘पॉजिटिविटी’ (Aura of Positivity): यह नामावली आपके घर में एक ऐसा शक्तिशाली ‘सकारात्मक ऑरा’ बनाती है कि बाहरी दुनिया का तनाव घर की दहलीज पर ही रुक जाता है। परिवार के सदस्यों में ईर्ष्या और क्रोध की जगह प्रेम और सहयोग की भावना विकसित होती है।
-
सात्विक धन (Ethical Wealth): आज के युग में पैसा तो बहुत है, लेकिन वह कलह और बीमारियां लेकर आता है। श्री हरि की उपासना से आपको वह ‘सात्विक धन’ प्राप्त होता है जो जीवन में समृद्धि के साथ-साथ शांति भी लाता है।
Purushottama Sahasranamavali (पुरुषोत्तम सहस्रनामावली) केवल 1000 संस्कृत शब्दों का एक काव्यात्मक संकलन नहीं है; यह उस परम परमेश्वर, जगत के पालनहार और साक्षात परब्रह्म नारायण का साक्षात आवाहन है, जिनके एक संकल्प मात्र से ब्रह्मांड का निर्माण और प्रलय होता है। जब एक भक्त पूर्ण शरणागति, सात्विकता और पवित्र हृदय से इस स्तुति का गान करता है, तो भगवान पुरुषोत्तम उसके जीवन के सारे दुखों, कर्जों और पापों को अपने सुदर्शन चक्र से काट देते हैं।
भगवान विष्णु अत्यंत कृपालु, मोक्षदायिनी और अपने भक्तों के सभी दुखों को हरने वाले साक्षात करुणा-सागर हैं। जब भी आपको लगे कि जीवन में बहुत अंधकार है, घर में क्लेश है, आर्थिक संकट ने आपको घेर लिया है, और मन अत्यंत अशांत है, तो गुरुवार की सुबह या एकादशी के दिन पीले आसन पर बैठें, गाय के घी का दीपक प्रज्वलित करें, शालिग्राम या भगवान के चित्र पर तुलसी दल अर्पित करें, और पूर्ण हृदय से इस नामावली का अर्चन करते हुए अपने ‘पुरुषोत्तम’ को पुकारें।
आप स्वयं अनुभव करेंगे कि श्री हरि के इन पावन नामों ने आपके जीवन की सारी मानसिक और भौतिक बाधाओं को भस्म कर दिया है, और साक्षात भगवान विष्णु व माता लक्ष्मी ने आपके जीवन को अपार सफलता, सुख-समृद्धि, असीम शांति और परम हरि-भक्ति के दिव्य प्रकाश से भर दिया है। ॐ नमो भगवते वासुदेवाय! जय श्री पुरुषोत्तम!
पुरुषोत्तम सहस्रनामावलीः अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQs)
1. पुरुषोत्तम सहस्रनामावली क्या है और इसका क्या महत्व है?
पुरुषोत्तम सहस्रनामावली भगवान विष्णु (परम पुरुषोत्तम) के 1000 परम पवित्र व रहस्यमयी नामों की एक सिद्ध श्रृंखला है। इसका उपयोग विशेष रूप से भगवान की पूजा (अर्चन) के लिए किया जाता है। इसका महत्व इसलिए सर्वोपरि है क्योंकि यह नामावली घोर दरिद्रता, वास्तु दोष, और प्रारब्ध के कठोर कर्मों को जड़ से मिटाकर व्यक्ति को अखंड सुख-समृद्धि, मोक्ष और साक्षात भगवान श्री हरि की भक्ति प्रदान करती है। अधिक मास (पुरुषोत्तम मास) में इसका महत्व हजार गुना बढ़ जाता है।
2. इस नामावली का पाठ करने से जीवन में सबसे बड़ा लाभ क्या प्राप्त होता है?
इस नामावली का सबसे बड़ा और प्रत्यक्ष लाभ ‘अखंड व स्थिर लक्ष्मी (धन) की प्राप्ति’ और ‘करोड़ों जन्मों के पापों का शमन’ है। इसके नियमित पाठ और अर्चन से घर में कलह-क्लेश दूर होते हैं, व्यापार में अपार वृद्धि होती है, असाध्य रोगों में चमत्कारिक आरोग्य प्राप्त होता है, और व्यक्ति को मानसिक तनाव (Depression) से पूर्णतः मुक्ति मिलती है।
3. पुरुषोत्तम सहस्रनामावली का पाठ और अर्चन करने के लिए कौन सा दिन सर्वोत्तम है?
भगवान श्री हरि की आराधना के लिए ‘गुरुवार’ (Thursday) और किसी भी पक्ष की ‘एकादशी’ (Ekadashi) सबसे श्रेष्ठ मानी जाती है। पुरुषोत्तम मास, कार्तिक मास और पूर्णिमा के दिन इसका पाठ अनंत फलदायी होता है। इसका पाठ प्रातःकाल (ब्रह्म मुहूर्त) में पीले वस्त्र धारण कर, पूर्व या उत्तर दिशा की ओर मुख करके करना चाहिए।
4. सहस्रार्चन विधि क्या है और पुरुषोत्तम सहस्रनाम में इसका क्या प्रयोग है?
सहस्रार्चन विधि में भगवान के प्रत्येक नाम के साथ उन्हें कोई पवित्र वस्तु अर्पित की जाती है। पुरुषोत्तम सहस्रनामावली में 1000 नाम हैं (प्रत्येक के अंत में ‘नमः’ लगता है)। जब आप प्रत्येक नाम का उच्चारण करते हुए भगवान विष्णु की मूर्ति या शालिग्राम पर एक ‘तुलसी पत्र’, पीला फूल, या हल्दी से रंगे अक्षत (चावल) चढ़ाते हैं, तो उसे सहस्रार्चन कहते हैं। यह मनोकामना पूर्ति का सबसे तीव्र और अमोघ उपाय है।
5. भगवान पुरुषोत्तम की पूजा और इस साधना का सबसे बड़ा नियम क्या है?
श्री हरि साधना का सबसे बड़ा और अनिवार्य नियम ‘पूर्ण सात्विकता’ और ‘तुलसी दल का प्रयोग’ है। जो व्यक्ति मांस-मदिरा, लहसुन-प्याज का सेवन करता है, उसकी पूजा भगवान विष्णु कभी स्वीकार नहीं करते। इसके अतिरिक्त, भगवान को अर्पित किए जाने वाले हर नैवेद्य (भोग) में तुलसी पत्र का होना अनिवार्य है। सत्य का आचरण और स्त्रियों व निर्बलों का सम्मान इस साधना के मूलभूत नियम हैं।