Shri Vitthala Sahasranama Stotram (श्री विट्ठल सहस्रनाम स्तोत्रं): पाठ कैसे करें? जानें साधना विधि, नियम, लाभ, महत्व और सावधानियांIt takes 26 minutes... to read this article !

सनातन धर्म, वैष्णव वांग्मय और विशेषकर महाराष्ट्र के ‘वारकरी संप्रदाय’ (Warkari Sampradaya) के अनंत आध्यात्मिक आकाश में, जब विशुद्ध प्रेम, माता-पिता की सेवा, समता, और भगवान के सगुण-साकार रूप की बात आती है, तो भगवान श्री विट्ठल (Lord Vitthala / Vithoba) का स्मरण सर्वोपरि है। चंद्रभागा नदी के तट पर स्थित पंढरपुर (Pandharpur) को पृथ्वी का वैकुंठ माना जाता है।

पौराणिक कथाओं के अनुसार, भक्त पुंडलिक अपने माता-पिता की सेवा में इतने लीन थे कि जब साक्षात भगवान श्री कृष्ण (विष्णु रूप में) उनसे मिलने आए, तो पुंडलिक ने भगवान को खड़े होने के लिए एक ईंट (मराठी में ‘विट’) सरका दी और कहा कि जब तक माता-पिता की सेवा पूरी न हो, भगवान उसी ईंट पर प्रतीक्षा करें। माता-पिता की इस अनन्य सेवा से प्रसन्न होकर भगवान उसी ईंट पर दोनों हाथ कमर पर रखे 28 युगों से खड़े हैं। ‘विट’ (ईंट) पर खड़े होने के कारण ही वे ‘विट्ठल’ कहलाए। भगवान विट्ठल साक्षात श्री कृष्ण हैं और उनके साथ माता रुक्मिणी (रखुमाई) विराजमान हैं।

मनुष्य का जीवन अक्सर मानसिक संताप, भौतिक इच्छाओं की अंधी दौड़, अकेलेपन, पारिवारिक क्लेश, और आत्मिक शांति के अभाव से घिर जाता है। जब हृदय में भारी शून्यता आ जाए, जीवन नीरस लगने लगे, और हर तरफ से निराशा घेर ले, तब भगवान पांडुरंग की शरण में जाना साक्षात अपने हृदय में पंढरपुर के परमानंद को बसा लेने के समान है। भगवान विट्ठल अत्यंत कृपालु हैं, उनके दरबार में राजा-रंक, ऊंच-नीच का कोई भेद नहीं है; संत तुकाराम, संत ज्ञानेश्वर, और संत नामदेव जैसे महान संतों ने उनकी भक्ति का परचम पूरे विश्व में लहराया है।

श्री पांडुरंग की इसी अद्वैत प्रेम-ऊर्जा, उनके अनंत वात्सल्य, और उनकी अहैतुकी करुणा को अपने भीतर जाग्रत करने के लिए सिद्ध संतों और पुराणों में उनके एक हज़ार (1000) परम पवित्र, जाग्रत और अत्यंत मधुर नामों का संकलन किया गया है, जिसे शास्त्रों में ‘श्री विट्ठल सहस्रनाम स्तोत्रं’ (Shri Vitthala Sahasranama Stotram) के नाम से जाना जाता है।

‘सहस्रनाम’ का अर्थ है— एक हज़ार नाम। यह कोई साधारण काव्यात्मक वंदना नहीं है; यह एक ऐसा जाग्रत नाद-ब्रह्म है, जो जीवन के भयंकर से भयंकर दुखों, मानसिक रोगों, और जन्म-मरण के चक्र को पल भर में भस्म कर एक दिव्य ‘प्रेमानंद’ की स्थापना करता है।

 श्री विठ्ठल सहस्रनाम स्तोत्रम् हिंदी | Shri Vitthala Sahasranama Stotram

॥ शौनक उवाच ॥

सूत वेदार्थतत्वज्ञ श्रुतं सर्वं भवन्मुरवात् ।
तथापि श्रोतुमिच्छामि तीर्थं क्षेत्रञ्च दैवतम् ॥ १ ॥

स्तोत्रं च जगतां पूज्य मूढानामपि मोक्षदम् ।
स्नानाद्दर्शनतः स्मृत्या पाठमात्राच्छुभप्रदम् ॥ २ ॥

॥ सूत उवाच ॥

स्मारितोऽहं हरेस्तीर्थं स्तोत्रं क्षेत्रं च दैवतम् ।
स क्षणः सफलो यत्र स्मर्यते मधुसूदनः ॥ ३ ॥

कयापि वृत्या विप्रेन्द्र तत्सर्वं कथयामि ते ।
जनं कलिमलाक्रान्तं दृष्ट्वा विषयलालसम् ॥ ४ ॥

ज्ञानानधिकृतं कर्मविहीनं भक्तवत्सलः ।
चन्द्रभागासरस्तीरे पितृभक्तिपरं द्विजम् ॥ ५ ॥

पुण्डरीकाभिधे क्षेत्रे भीमयाऽऽप्लाविते ततः ।
पुण्डरीकाभिधं शान्तं निमित्तीकृत्य माधवः ॥ ६ ॥

श्री वित्थाला सहस्रनाम स्तोत्रं

आविरासीत्समुद्धर्तुं जनं कलिमलाकुलम् ।
तत्तीर्थं चन्द्रभागाख्यं स्नानमात्रेण मोक्षदम् ॥ ७ ॥

तत्क्षेत्रं पाण्डुरङ्गाख्यं दर्शनान्मोक्षदायकम् ।
तद्दैवतं विठ्ठलाख्यं जगत्कारणमव्ययम् ॥ ८ ॥

स्थितिप्रलययोर्हेतुं भक्तानुग्रहविग्रहम् ।
सत्यज्ञानानन्दमयं स्थानज्ञानादि यद्विदा ॥ ९ ॥

यन्नामस्मरणादेव कामाक्रान्तोऽपि सन्तरेत् ।
पुण्डरीकेण मुनिना प्राप्तं तद्दर्शनेन यत् ॥ १० ॥

श्री वित्थाला सहस्रनाम स्तोत्रं

॥ शौनक उवाच ॥

सहस्रनामभिः स्तोत्रं कृतं वेदविदुत्तम ।
सकृत्पठनमात्रेण कामितार्थश्रुतप्रदम् ॥ ११ ॥

तीर्थं क्षेत्रं दैवतं च त्वत्प्रसादाच्छ्तुतं मया ।
इदानीं श्रोतुमिच्छामि स्तोत्रं तव मुखाम्बुजात् ॥ १२ ॥

सच्चित्सुखस्वरूपोऽपि भक्तानुग्रहहेतवे ।
कीदृशं धृतवान् रूपं कृपयाऽऽचक्ष्व तन्मम ॥ १३ ॥

॥ सूत उवाच ॥

श‍ृणुष्वावहितो ब्रह्मन्भगवद्ध्यानपूर्वकम् ।
सहस्रनामसन्मन्त्रं सर्वमन्त्रोत्तमोत्तमम् ॥ १४ ॥

अथ श्रीविठ्ठलसहस्रनामस्तोत्रमन्त्रस्य श्रीपुण्डरीक ऋषिः ।
श्रीगुरुः परमात्मा श्रीविठ्ठलो देवता ।
अनुष्टुप् छन्दः । पुण्डरीकवरप्रद इति बीजं ।
रुक्मिणीशो रमापतिरिति शक्तिः । पाण्डुरङ्गेश इति कीलकम् ।
श्री विठ्ठलप्रीत्यर्थं विठ्ठलसहस्रनामस्तोत्रमन्त्रजपे विनियोगः ।

ॐ पुण्डरीक वरप्रद इति अङ्गुष्ठाभ्यां नपः ।
ॐ विठ्ठलः पाण्डुरङ्गेश इति तर्जनीभ्यां नमः ।
ॐ चन्द्रभागासरोवास इति मध्यमाभ्यां नमः ।
ॐ वज्री शक्तिर्दण्डधर इति अनामिकाभ्यां नमः ।
ॐ कलवंशरवाक्रान्त इति कनिष्ठिकाभ्यां नमः ।
ॐ एनोऽन्तकृन्नामध्येय इति करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ॥

श्री वित्थाला सहस्रनाम स्तोत्रं

॥ हृदयादिन्यासः ॥

ॐ पुण्डरीक वरप्रद इति हृदयाय नमः ।
ॐ चन्द्रभागासरोवास इति शिरसे स्वाहा ।
ॐ वज्री शक्तिर्दण्डधर इति शिखायै वषट् ।
ॐ कलवंशरवाक्रान्त इति कवचाय हुम् ।
ॐ एनोऽन्तकृन्नामध्येय इति नेत्रत्रयाय वौषट् ।
ॐ एनोऽन्तकृन्नामध्येय इति अस्त्राय फट् ॥ श्री वित्थाला सहस्रनाम स्तोत्रं

इति दिग्बन्धः ।

॥ ध्यानम् ॥

इष्टिकायां समपदं तिष्ठन्तं पुरुषोत्तमम् ।
जङ्घजस्थकरद्वन्द्वं क्षुल्लकादामभूषणम् ॥ १५ ॥

सव्यासव्यकरोद्भासिपद्मशङ्खविभूषितम् ।
दरहासस्मेरमुखं शिक्यस्कन्धं दिगम्बरम् ॥ १६ ॥

सर्वालङ्कारसंयुक्तं ब्रह्मादिगणसेवितम् ।
ज्ञानानन्दमयं देवं ध्यायामि हृदि विठ्ठलम् ॥ १७ ॥

श्री वित्थाला सहस्रनाम स्तोत्रं

॥ अथ स्तोत्रम् ॥

क्लीं विठ्ठलः पाण्डुरङ्गेश ईशः श्रीशो विशेषजित् ।
शेषशायी शम्भुवन्द्यः शरण्यः शङ्करप्रियः ॥ १ ॥

चन्द्रभागासरोवासः कोटिचन्द्रप्रभास्मितः ।
विधाधृसूचितः सर्वप्रमाणातीत अव्ययः ॥ २ ॥

पुण्डरीकस्तुतो वन्द्यो भक्तचित्तप्रसादकः ।
स्वधर्मनिरतः प्रीतो गोगोपीपरिवारितः ॥ ३ ॥

गोपिकाशतनीराज्यः पुलिनाक्रीड आत्मभूः ।
आत्माऽऽत्माराम आत्मस्थः आत्मारामनिषेवितः ॥ ४ ॥

सच्चित्सुखं महामायी महदव्यक्तमद्भुतः ।
स्थूलरूपः सूक्ष्मरूपः कारणं परमञ्जनम् ॥ ५ ॥

महाकारणमाधारः अधिष्ठानं प्रकाशकः ।
कञ्जपादो रक्तनखो रक्तपादतलः प्रभुः ॥ ६ ॥

श्री वित्थाला सहस्रनाम स्तोत्रं

साम्राज्यचिह्नितपदो नीलगुल्फः सुजङ्घकः ।
सज्जानुः कदलीस्तम्भनिभोरुरुरुविक्रमः ॥ ७ ॥

पीताम्बरावृतकटिः क्षुल्लकादामभूषणः ।
कटिविन्यस्तहस्ताब्जः शङ्खी पद्मविभूषितः ॥ ८ ॥

गम्भीरनाभिर्ब्रह्माधिष्ठितनाभिसरोरुहः ।
त्रिवलीमण्डितोदारोदरोमावलिमालिनः ॥ ९ ॥

कपाटवक्षाः श्रीवत्सभूषितोराः कृपाकरः ।
वनमाली कम्बुकण्ठः सुस्वरः सामलालसः ॥ १० ॥

कञ्जवक्त्रः श्मश्रुहीनचुबुको वेदजिह्वकः ।
दाडिमीबीजसदृशरदो रक्ताधरो विभुः ॥ ११ ॥

नासामुक्तापाटलिताधरच्छविररिन्दमः ।
शुकनासः कञ्जनेत्रः कुण्डलाक्रमितांसकः ॥ १२ ॥

महाबाहुर्घनभुजः केयूराङ्गदमण्डितः ।
रत्नभूषितभूषाढ्यमणिबन्धः सुभूषणः ॥ १३ ॥

रक्तपाणितलः स्वङ्गः सन्मुद्रामण्डिताङ्गुलिः ।
नखप्रभारञ्जिताब्जः सर्वसौन्दर्यमण्डितः ॥ १४ ॥

श्री वित्थाला सहस्रनाम स्तोत्रं

सुभ्रूरर्धशशिप्रख्यललाटः कामरूपधृक् ।
कुङ्कुमाङ्कितसद्भालः सुकेशो बर्हभूषणः ॥ १५ ॥

किरीटभाव्याप्तनभो विकलीकृतभास्करः ।
वनमाली पतिवासाः शार्ङ्गचापोऽसुरान्तकः ॥ १६ ॥

दर्पापहः कंसहन्ता चाणूरमुरमर्दनः ।
वेणुवादनसन्तुष्टो दध्यन्नास्वादलोलुपः ॥ १७ ॥

जितारिः कामजनकः कामहा कामपूरकः ।
विक्रोधो दारितामित्रो भूर्भुवःसुवरादिराट् ॥ १८ ॥

अनादिरजनिर्जन्यजनको जाह्नवीपदः ।
बहुजन्मा जामदग्न्यः सहस्रभुजखण्डनः ॥ ९९ ॥

कोदण्डधारी जनकपूजितः कमलाप्रियः ।
पुण्डरीकभवद्वेषी पुण्डरीकभवप्रियः ॥ २० ॥

श्री वित्थाला सहस्रनाम स्तोत्रं

पुण्डरीकस्तुतिरसः सद्भक्तपरिपालकः ।
सुषुमालासङ्गमस्थो गोगोपीचित्तरञ्जनः ॥ २१ ॥

इष्टिकास्थो भक्तवश्यस्त्रिमूर्तिर्भक्तवत्सलः ।
लीलाकृतजगद्धामा जगत्पालो हरो विराट् ॥ २२ ॥

अश्वत्थपद्मतीर्थस्थो नारदस्तुतवैभवः ।
प्रमाणातीततत्त्वज्ञस्तत्त्वम्पदनिरूपितः ॥ २३ ॥

अजाजनिरजाजानिरजायो नीरजोऽमलः ।
लक्ष्मीनिवासः स्वर्भूषो विश्ववन्द्यो महोत्सवः ॥ २४ ॥

जगद्योनिरकर्ताऽऽद्यो भोक्ता भोग्यो भवातिगः ।
षड्गुणैश्वर्यसम्पन्नो भगवान्मुक्तिदायकः ॥ २५ ॥

अधःप्राणो मनो बुद्धिः सुषुप्तिः सर्वगो हरिः ।
मत्स्यः कूर्मो वराहोऽत्रिर्वामनो हीररूपधृत् ॥ २६ ॥

श्री वित्थाला सहस्रनाम स्तोत्रं

नारसिंहो ऋषिर्व्यासो रामो नीलांशुको हली ।
बुद्धोऽर्हन् सुगतः कल्की नरो नारायणः परः ॥ २७ ॥

परात्परः करीड्येशो नक्रशापविमोचनः ।
नारदोक्तिप्रतिष्ठाता मुक्तकेशी वरप्रदः ॥ २८ ॥

चन्द्रभागाप्सु सुस्नातः कामितार्थप्रदोऽनघः ।
तुलसीदामभूषाढ्यस्तुलसीकाननप्रियः ॥ २९ ॥

पाण्डुरङ्गः क्षेत्रमूर्तिः सर्वमूर्तिरनामयः ।
पुण्डरीकव्याजकृतजडोद्धारः सदागतिः ॥ ३० ॥

अगतिः सद्गतिः सभ्यो भवो भव्यो विधीडितः ।
प्रलम्बघ्नो द्रुपदजाचिन्ताहारी भयापहः ॥ ३१ ॥

वह्निवक्त्रः सूर्यनुतो विष्णुस्त्रैलोक्यरक्षकः ।
जगद्भक्ष्यो जगद्गेहो जनाराध्यो जनार्दनः ॥ ३२ ॥

जेता विष्णुर्वरारोहो भीष्मपूज्यपदाम्बुजः ।
भर्ता भीष्णकसम्पूज्यः शिशुपालवधोद्यतः ॥ ३३ ॥

शतापराधसहनः क्षमावानादिपूजनः ।
शिशुपालशिरच्छेत्ता दन्तवक्त्रबलापहः ॥ ३४ ॥

ये भी पढ़ें:  Shri Subrahmanya Sahasranamavali (श्री सुब्रह्मण्य सहस्रनामावली): पाठ कैसे करें? जानें साधना विधि, नियम, लाभ, महत्व और सावधानियां

शिशुपालकृतद्रोहः सुदर्शनविमोचनः ॥ ३५ ॥

सश्रीः समायो दामेन्द्रः सुदामक्रीडनोत्सुकः ।
वसुदामकृतक्रीडः किङ्किणीदामसेवितः ॥ ३६ ॥

श्री वित्थाला सहस्रनाम स्तोत्रं

पञ्चाङ्गपूजनरतः शुद्धचित्तवशंवदः ।
रुक्मिणीवल्लभः सत्यभामाभूषितविग्रहः ॥ ३७ ॥

नाग्नजित्या कृतोत्साहः सुनन्दाचित्तमोहनः ।
मित्रवृन्दाऽऽलिङ्गिताङ्गो ब्रह्मचारी वटुप्रियः ॥ ३८ ॥

सुलक्षणाधौतपदो जाम्बवत्या कृतादरः ।
सुशीलाशीलसन्तुष्टो जलकेलिकृतादरः ॥ ३९ ॥

वासुदेवो देवकीड्यो नन्दानन्दकराङ्घ्रियुक् ।
यशोदामानसोल्लासो बलावरजनिःस्वभूः ॥ ४० ॥

सुभद्राऽऽनन्ददो गोपवश्यो गोपीप्रियोऽजयः ।
मन्दारमूलवेदिस्थः सन्तानतरुसेवितः ॥ ४१ ॥

पारिजातापहरणः कल्पद्रुमपुरःसरः ।
हरिचन्दनलिप्ताङ्ग इन्द्रवन्द्योऽग्निपूजितः ॥ ४२ ॥

यमनेता नैरृतेयो वरुणेशः खगप्रियः ।
कुबेरवन्द्य ईशेशो विधीड्योऽनन्तवन्दितः ॥ ४३ ॥

वज्री शक्तिर्दण्डधरः खड्गी पाश्यङ्कुशी गदी ।
त्रिशूली कमली चक्री सत्यव्रतमयो नवः ॥ ४४ ॥

महामन्त्रः प्रणवभूर्भक्तचिन्तापहारकः ।
स्वक्षेत्रवासी सुखदः कामी भक्तविमोचनः ॥ ४५ ॥

स्वनामकीर्तनप्रीतः क्षेत्रेशः क्षेत्रपालकः ।
कामश्चक्रधरार्धश्च त्रिविक्रममयात्मकः ॥ ४६ ॥

प्रज्ञानकरजित्कान्तिरूपवर्णः स्वरूपवान् ।
स्पर्शेन्द्रियं शौरिमयो वैकुण्ठः सानिरुद्धकः ॥ ४७ ॥

षडक्षरमयो बालः श्रीकृष्णो ब्रह्मभावितः ।
नारदाधिष्ठितक्षेमो वेणुवादनतत्परः ॥ ४८ ॥

नारदेशप्रतिष्ठाता गोविन्दो गरुडध्वजः ।
साधारणः समः सौम्यः कलावान् कमलालयः ॥ ४९ ॥

क्षेत्रपः क्षणदाधीशवक्त्रः क्षेमकरक्षणः ।
लवो लवणिमाधाम लीलावान् लघुविग्रहः ॥ ५० ॥

हयग्रीवो हली हंसो हतकंसो हलिप्रियः ।
सुन्दरः सुगतिर्मुक्तः सत्सखो सुलभः स्वभूः ॥ ५१ ॥

साम्राज्यदः सामराजः सत्ता सत्यः सुलक्षणः ।
षड्गुणैश्वर्यनिलयः षडृतुपरिसेवितः ॥ ५२ ॥

षडङ्गशोधितः षोढा षड्दर्शननिरूपितः ।
शेषतल्पः शतमखः शरणागतवत्सलः ॥ ५३ ॥

सशम्भुः समितिः शङ्खवहः शार्ङ्गसुचापधृत् ।
वह्नितेजा वारिजास्यः कविर्वंशीधरो विगः ॥ ५४ ॥

विनीतो विप्रियो वालिदलनो वज्रभूषणः ।
रुक्मिणीशो रमाजानी राजा राजन्यभूषणः ॥ ५५ ॥

रतिप्राणप्रियपिता रावणान्तो रघूद्वहः ।
यज्ञभोक्ता यमो यज्ञभूषणो यज्ञदूषणः ॥ ५६ ॥

यज्वा यशोवान् यमुनाकूलकुञ्जप्रियो यमी ।
मेरुर्मनीषी महितो मुदितः श्यामविग्रहः ॥ ५७ ॥

मन्दगामी मुग्धमुखो महेशो मीनविग्रहः ।
भीमो भीमाङ्गजातीरवासी भीमार्तिभञ्जनः ॥ ५८ ॥

भूभारहरणो भूतभावनो भरताग्रजः ।
बलं बलप्रियो बालो बालक्रीडनतत्परः ॥ ५९ ॥

बकासुरान्तको बाणासुरदर्पकवाडवः ।
बृहस्पतिबलारातिसूनुर्बलिवरप्रदः ॥ ६० ॥

बोद्धा बन्धुवधोद्युक्तो बन्धमोक्षप्रदो बुधः ।
फाल्गुनानिष्टहा फल्गुकृतारातिः फलप्रदः ॥ ६९ ॥

फेनजातैरकावज्रकृतयादवसङ्क्षयः ।
फाल्गुनोत्सवसंसक्तः फणितल्पः फणानटः ॥ ६२ ॥

पुण्यः पवित्रः पापात्मदूरगः पण्डिताग्रणीः ।
पोषणः पुलिनावासः पुण्डरीकमनोर्वशः ॥ ६३ ॥

निरन्तरो निराकाङ्क्षो निरातङ्को निरञ्जनः ।
निर्विण्णमानसोल्लासो नयनानन्दनः सताम् ॥ ६४ ॥

नियमो नियमी नम्यो नन्दबन्धनमोचनः ।
निपुणो नीतिमान्नेता नरनारायणवपुः ॥ ६५ ॥

धेनुकासुरविद्वेषी धाम धाता धनी धनम् ।
धन्यो धन्यप्रियो धर्ता धीमान् धर्मविदुत्तमः ॥ ६६ ॥

धरणीधरसन्धर्ता धराभूषितदंष्ट्रकः ।
दैतेयहन्ता दिग्वासा देवो देवशिखामणिः ॥ ६७ ॥

दाम दाता दीप्तिभानुः दानवादमिता दमः ।
स्थिरकार्यः स्थितप्रज्ञः स्थविरस्थापकः स्थितिः ।
स्थितलोकत्रयवपुः स्थितिप्रलयकारणम् ॥ ६८ ॥

स्थापकस्तीर्थचरणस्तर्पकस्तरुणीरसः ।
तारुण्यकेलिनिपुणस्तरणस्तरणिप्रभुः ॥ ६९ ॥

तोयमूर्तिस्तमोऽतीतः स्तम्भोद्भूतस्तपःपरः ।
तडिद्वासास्तोयदाभस्तारस्तारस्वरप्रियः ॥ ७० ॥

णकारो ढौकितजगत्त्रितूर्यप्रीतभूसुरः ।
डमरूप्रियहृद्वासी डिण्डिमध्वनिगोचरः ॥ ७१ ॥

ठयुगस्थमनोर्गम्यः ठङ्कारि धनुरायुधः ।
टणत्कारितकोदण्डहतारिर्गणसौख्यदः ॥ ७२ ॥

झाङ्कारिचाञ्चरीकाङ्की श्रुतिकल्हारभूषणः ।
जरासन्धार्दितजगत्सुखभूर्जङ्गमात्मकः ॥ ७३ ॥

जगज्जनिर्जगद्भूषो जानकीविरहाकुलः ।
जिष्णुशोकापहरणो जन्महीनो जगत्पतिः ॥ ७४ ॥

छत्रिताहीन्द्रसुभगः छद्मी छत्रितभूधरः ।
छायास्थलोकत्रितयछलेन बलिनिग्रही ॥ ७५ ॥

चेतश्चमत्कारकरः चित्री चित्रस्वभाववान् ।
चारुभूश्चन्द्रचूडश्च चन्द्रकोटिसमप्रभः ॥ ७६ ॥

चूडारत्नद्योतिभालश्चलन्मकरकुपडलः ।
चरुभुक् चयनप्रीतश्चम्पकाटविमध्यगः ॥ ७७ ॥

चाणूरहन्ता चन्द्राङ्कनाशनश्चन्द्रदीधितिः ।
चन्दनालिप्तसर्वाङ्गश्चारुचामरमण्डितः ॥ ७८ ॥

घनश्यामो घनरवो घटोत्कचपितृप्रियः ।
घनस्तनीपरीवारो घनवाहनगर्वहा ॥ ७९ ॥

गङ्गापदो गतक्लेशो गतक्लेशनिषेवितः ।
गणनाथो गजोद्धर्ता गायको गायनप्रियः ॥ ८० ॥

गोपतिर्गोपिकावश्यो गोपबालानुगः पतिः ।
गणकोटिपरीवारो गम्यो गगननिर्मलः ॥ ८१ ॥

गायत्रीजपसम्प्रीतो गण्डकीस्थो गुहाशयः ।
गुहारण्यप्रतिष्ठाता गुहासुरनिषूदनः ॥ ८२ ॥

गीतकीर्तिर्गुणारामो गोपालो गुणवर्जितः ।
गोप्रियो गोचरप्रीतो गाननाट्यप्रवर्तकः ॥ ८३ ॥

खट्वायुधः खरद्वेषी खातीतः खगमोचनः ।
खगपुच्छकृतोत्तंसः खेलद्बालकृतप्रियः ॥ ८४ ॥

खट्वाङ्गपोथितारातिः खञ्जनाक्षः खशीर्षकः ।
कलवंशरवाक्रान्तगोपीविस्मारितार्भकः ॥ ८५ ॥

कलिप्रमाथी कञ्जास्यः कमलायतलोचनः ।
कालनेमिप्रहरणः कुण्ठितार्तिकिशोरकः ॥ ८६ ॥

केशवः केवलः कण्ठीरवास्यः कोमलाङ्घ्रियुक् ।
कम्बली कीर्तिमान् कान्तः करुणामृतसागरः ॥ ८७ ॥

कुब्जासौभाग्यदः कुब्जाचन्दनालिप्तगात्रकः ।
कालः कुवलयापीडहन्ता क्रोधसमाकुलः ॥ ८८ ॥

कालिन्दीपुलिनाक्रीडः कुञ्जकेलिकुतूहली ।
काञ्चनं कमलाजानिः कलाज्ञः कामितार्थदः ॥ ८९ ॥

कारणं करणातीतः कृपापूर्णः कलानिधिः ।
क्रियारूपः क्रियातीतः कालरूपः क्रतुप्रभुः ॥ ९० ॥

कटाक्षस्तम्भितारातिः कुटिलालकभूषितः ।
कूर्माकारः कालरूपी करीरवनमध्यगः ॥ ९१ ॥

कलकण्ठी कलरवः कलकण्ठरुतानुकृत् ।
करद्वारपुरः कूटः सर्वेषां कवलप्रियः ॥ ९२ ॥

कलिकल्मषहा क्रान्तगोकुलः कुलभूषणः ।
कूटारिः कुतुपः कीशपरिवारः कविप्रियः ॥ ९३ ॥

कुरुवन्द्यः कठिनदोर्दण्डखण्डितभूभरः ।
किङ्करप्रियकृत्कर्मरतभक्तप्रियङ्करः ॥ ९४ ॥

अम्बुजास्योऽङ्गनाकेलिरम्बुशाय्यम्बुधिस्तुतः ।
अम्भोजमाल्यम्बुवाहलसदङ्गोऽन्त्रमालकः ॥ ९५ ॥

औदुम्बरफलप्रख्यब्रह्माण्डावलिचालकः ।
ओष्ठस्फुरन्मुरलिकारवाकर्षितगोकुलः ॥ ९६ ॥

ऐरावतसमारूढ ऐन्द्रीशोकापहारकः ।
ऐश्वर्यावधिरैश्वर्यमैश्वर्याष्टदलस्थितः ॥ ९७ ॥

एणशावसमानाक्ष एधस्तोषितपावकः ।
एनोऽन्तकृन्नामधेयस्मृतिसंसृतिदर्पहा ॥ ९८ ॥

लूनपञ्चक्लेशपदो लूतातन्तुर्जगत्कृतिः ।
लुप्तदृश्यो लुप्तजगज्जयो लुप्तसुपावकः ॥ ९९ ॥

रूपातीतो रूपनामरूपमायादिकारणम् ।
ऋणहीनो ऋद्धिकारी ऋणातीतो ऋतंवदः ॥ १०० ॥

उषानिमित्तबाणघ्न उषाहार्यूर्जिताशयः ।
ऊर्ध्यरूपोर्ध्वाधरग ऊष्मदग्धजगत्त्रयः ॥ १०१ ॥

उद्धवत्राणनिरत उद्धवज्ञानदायकः ।
उद्धर्तोद्धव उन्निद्र उद्बोध उपरिस्थितः ॥ १०२ ॥

उदधिक्रीड उदधितनयाप्रिय उत्सवः ।
उच्छिन्नदेवतारातिरुदध्यावृतिमेखलः ॥ १०३ ॥

ईतिघ्न ईशिता ईज्य ईड्य ईहाविवर्जितः ।
ईशध्येयपदाम्भोज इन ईनविलोचनः ॥ १०४ ॥

इन्द्र इन्द्रानुजनट इन्दिराप्राणवल्लभः ।
इन्द्रादिस्तुत इन्द्रश्रीरिदमित्थमभीतकृत् ॥ १०५ ॥

आनन्दाभास आनन्द आनन्दनिधिरात्मदृक् ।
आयुरार्तिघ्न आयुष्य आदिरामयवर्जितः ॥ १०६ ॥

आदिकारणमाधार आधारादिकृताश्रयः ।
अच्युतैश्वर्यममित अरिनाश अघान्तकृत् ॥ १०७ ॥

अन्नप्रदोऽन्नमखिलाधार अच्युत अब्जभृत् ।
चन्द्रभागाजलक्रीडासक्तो गोपविचेष्टितः ॥ १०८ ॥

हृदयाकारहृद्भूषो यष्टिमान् गोकुलानुगः ।
गवां हुङ्कृतिसम्प्रीतो गवालीढपदाम्बुजः ॥ १०९ ॥

गोगोपत्राणसुश्रान्त अश्रमी गोपवीजितः ।
पाथेयाशनसम्प्रीतः स्कन्धशिक्यो मुखाम्बुपः ॥ ११० ॥

क्षेत्रपारोपितक्षेत्रो रक्षोऽधिकृतभैरवः ।
कार्यकारणसङ्घातस्ताटकान्तस्तु रक्षहा ॥ १११ ॥

हन्ता तारापतिस्तुत्यो यक्षः क्षेत्रं त्रयीवपुः ।
प्राञ्जलिर्लोलनयनो नवनीताशनप्रियः ॥ ११२ ॥

यशोदातर्जितः क्षीरतस्करो भाण्डभेदनः ।
मुखाशनो मातृवश्यो मातृदृश्यमुखान्तरः ॥ ११३ ॥

व्यात्तवक्त्रो गतभयो मुखलक्ष्यजगत्त्रयः ।
यशोदास्तुतिसम्प्रीतो नन्दविज्ञातवैभवः ॥ ११४ ॥

संसारनौकाधर्मज्ञो ज्ञाननिष्ठो धनार्जकः ।
कुबेरः क्षत्रनिधनं ब्रह्मर्षिर्ब्राह्मणप्रियः ॥ ११५ ॥

ब्रह्मशापप्रतिष्ठाता यदुराजकुलान्तकः ।
युधिष्ठिरसखो युद्धदक्षः कुरुकुलान्तकृत् ॥ १९६ ॥

अजामिलोद्धारकारी गणिकामोचनो गुरुः ।
जाम्बवद्युद्धरसिकः स्यमन्तमणिभूषणः ॥ ११७ ॥

सुभद्राबन्धुरक्रूरवन्दितो गदपूर्वजः ।
बलानुजो बाहुयुद्धरसिको मयमोचनः ॥ ११८ ॥

दग्धखाण्डवसम्प्रीतहुताशो हवनप्रियः ।
उद्यदादित्यसङ्काशवसनो हनुमद्रुचिः ॥ ११९ ॥

भीष्मबाणव्रणाकीर्णः सारथ्यनिपुणो गुणी ।
भीष्मप्रतिभटश्चक्रधरः सम्प्रीणितार्जुनः ॥ १२० ॥

स्वप्रतिज्ञाहानिहृष्टो मानातीतो विदूरगः ।
विरागी विषयासक्तो वैकुण्ठोऽकुण्ठवैभवः ॥ १२९ ॥

सङ्कल्पः कल्पनातीतः समाधिर्निर्विकल्पकः ।
सविकल्पो वृत्तिशून्यो वृत्तिर्बीजमतीगतः ॥ १२२ ॥

महादेवोऽखिलोद्धारी वेदान्तेषु प्रतिष्ठितः ।
तनुर्बृहत्तनूरण्वराजपूज्योऽजरोऽमरः ॥ १२३ ॥

भीमाहतजरासन्धः प्रार्थितायुधसङ्गरः ।
स्वसङ्केतप्रकॢप्तार्थो निरर्थ्योऽर्थी निराकृतिः ॥ १२४ ॥

गुणक्षोभः समगुणः सद्गुणाढ्यः प्रमाप्रजः ।
स्वाङ्गजः सात्यकिभ्राता सन्मार्गो भक्तभूषणः ॥ १२५ ॥

अकार्यकार्यनिर्वेदो वेदो गोपाङ्कनिद्रितः ।
अनाथो दावपो दावो दाहको दुर्धरोऽहतः ॥ १२६ ॥

ऋतवाग्याचको विप्रः खर्व इन्द्रपदप्रदः ।
बलिमूर्धस्थितपदो बलियज्ञविघातकृत् ॥ १२७ ॥

यज्ञपूर्तिर्यज्ञमूर्तिर्यज्ञविघ्नमविघ्नकृत् ।
बलिद्वाःस्थो दानशीलो दानशीलप्रियो व्रती ॥ १२८ ॥

अव्रतो जतुकागारस्थितपाण्डवजीवनम् ।
मार्गदर्शी मृदुर्हेलादूरीकृतजगद्भयः ॥ १२९ ॥

सप्तपातालपादोऽस्थिपर्वतो द्रुमरोमकः ।
उडुमाली ग्रहाभूषो दिक् श्रुतिस्तटिनीशिरः ॥ १३० ॥

वेदश्वासो जितश्वासश्चित्तस्थश्चित्तशुद्धिकृत् ।
धीः स्मृतिः पुष्टिरजयः तुष्टिः कान्तिर्धृतिस्त्रपा ॥ १३१ ॥

हलः कृषिः कलं वृष्टिर्गृष्टिर्गौरवनं वनम् ।
क्षीरं हव्यं हव्यवाहो होमो वेदी समित्स्रुवः ॥ १३२ ॥

कर्म कर्मफलं स्वर्गो भूष्यो भूषा महाप्रभुः ।
भूर्भुवःस्वर्महर्लोको जनोलोकस्तपोजनः ॥ १३३ ॥

सत्यो विधिर्दैवमधोलोकः पातालमण्डनः ।
जरायुजः स्वेदजनिरुद्बीजः कुलपर्वतः ॥ १३४ ॥

कुलस्तम्भः सर्वकुलः कुलभूः कौलदूरगः ।
धर्मतत्वं निर्विषयो विषयो भोगलालसः ॥ १३५ ॥

वेदान्तसारो निर्मोक्ता जीवो बद्धो बहिर्मुखः ।
प्रधानं प्रकृतिर्विश्वद्रष्टा विश्वनिषेधनः ॥ १३६ ॥

अन्तश्चतुर्द्वारमयो बहिर्द्वारचतुष्टयः ।
भुवनेशो क्षेत्रदेवोऽनन्तकायो विनायकः ॥ १३७ ॥

पिता माता सुहृद्वन्धुर्भ्राता श्राद्धं यमोऽर्यमा ।
विश्वेदेवाः श्राद्धदेवो मनुर्नान्दीमुखो धनुः ॥ १३८ ॥

हेतिः खड्गो रथो युद्धं युद्धकर्ता शरो गुणः ।
यशो यशोरिपुः शत्रुरशत्रुर्विजितेन्द्रियः ॥ १३९ ॥

पात्रं दाता दापयिता देशः कालो धनागमः ।
काञ्चनं प्रेम सन्मित्रं पुत्रः कोशो विकोशकः ॥ १४० ॥

अनीतिः शरभो हिंस्रो द्विपो द्वीपी द्विपाङ्कुशः ।
यन्ता निगड आलानं सन्मनो गजश‍ृङ्खलः ॥ १४१ ॥

मनोऽब्जभृङ्गो विटपी गजः क्रोष्टा वृशो वृकः ।
सत्पथाचारनलिनीषट्पदः कामभञ्जनः ॥ १४२ ॥

ये भी पढ़ें:  Sita Sahasranaam stotram (सीता सहस्रनाम स्तोत्रम): पाठ कैसे करें? जानें साधना विधि, नियम, लाभ, महत्व और सावधानियां

स्वीयचित्तचकोराब्जः स्वलीलाकृतकौतुकः ।
लीलाधामाम्बुभृन्नाथः क्षोणी भर्ता सुधाब्धिदः ॥ १४३ ॥

मल्लान्तको मल्लरूपो बालयुद्धप्रवर्तनः ।
चन्द्रभागासरोनीरसीकरग्लपितक्लमः ॥ १४४ ॥

कन्दुकक्रीडनक्लान्तो नेत्रमीलनकेलिमान् ।
गोपीवस्त्रापहरणः कदम्बशिखरस्थितः ॥ १४५ ॥

बल्लवीप्रार्थितो गोपीनतिदेष्टाञ्जलिप्रियः ।
परिहासपरो रासे रासमण्डलमध्यगः ॥ १४६ ॥

बल्लवीद्वयसंवीतः स्वात्मद्वैतात्मशक्तिकः ।
चतुर्विंशतिभिन्नात्मा चतुर्विंशतिशक्तिकः ॥ १४७ ॥

स्वात्मज्ञानं स्वात्मजातजगत्त्रयमयात्मकः ।

इति विठ्ठलसंज्ञस्य विष्णोर्नामसहस्रकम् ॥ १४८ ॥

त्रिकालमेककालं वा श्रद्धया प्रयतः पठेत् ।
स विष्णोर्नात्र सन्देहः किं बहूक्तेन शौनक ॥ १४९ ॥

कामी चेन्नियताहारो जितचित्तो जितेन्द्रियः ।
जपन् कामानवाप्नोति इति वै निश्चितं द्विज ॥ १५० ॥

॥ इति श्री वित्थाला सहस्रनाम स्तोत्रं सम्पूर्ण ॥

इस अत्यंत विस्तृत, दार्शनिक और ज्ञानवर्धक लेख में हम गहराई से जानेंगे कि श्री विट्ठल सहस्रनाम स्तोत्रं का तात्विक और आध्यात्मिक महत्व क्या है, इसके नित्य पाठ से जीवन में कौन से अकल्पनीय चमत्कार होते हैं, और इसे सिद्ध करने की प्रामाणिक साधना विधि, नियम व सावधानियां क्या हैं।

1. श्री विट्ठल सहस्रनाम स्तोत्रं का दार्शनिक और आध्यात्मिक महत्व

इस महान सहस्रनाम की प्रचंड ऊर्जा, इसके पीछे छिपे वैष्णव अद्वैत दर्शन और ‘विट्ठल-तत्व’ को समझने के लिए हमें समता के सिद्धांत, सगुण भक्ति और नाद-विज्ञान को गहराई से समझना होगा।

समता और विशुद्ध भक्ति का रहस्य (The Principle of Equality)

भगवान विट्ठल को ‘दीनानाथ’ (गरीबों के नाथ) कहा जाता है। विट्ठल उपासना में कोई जाति, वर्ग या वर्ण भेद नहीं है। संत चोखामेला से लेकर संत तुकाराम तक, सभी ने विट्ठल को अपना सखा (मित्र), माता और पिता माना है। जब साधक ‘श्री विट्ठल सहस्रनाम’ के 1000 नामों का गान करता है, तो उसके भीतर का सारा सामाजिक और बौद्धिक अहंकार (Ego) पिघल जाता है। वह स्वयं को भगवान का एक तुच्छ बालक मान लेता है। यह शरणागति (Surrender) मनुष्य को संसार के सारे तनावों से मुक्त कर देती है।

कमर पर हाथ रखने का दार्शनिक अर्थ

भगवान विट्ठल अपने दोनों हाथ कमर पर रखे हुए हैं। इसका दार्शनिक अर्थ यह है कि भगवान अपने भक्तों को संदेश दे रहे हैं कि संसार रूपी भवसागर केवल कमर तक ही गहरा है। जो मेरी शरण में आ गया, उसके लिए यह भवसागर पार करना अत्यंत सरल है, उसे डूबने का कोई भय नहीं है। सहस्रनाम का पाठ साधक के भीतर इसी परम निर्भयता (Absolute Fearlessness) को जाग्रत करता है।

‘सहस्रनाम’ का अद्भुत नाद-विज्ञान (Sound Vibrations of Bhakti)

सनातन परंपरा में ‘1000’ की संख्या को पूर्णता और शरीर के सर्वोच्च ऊर्जा केंद्र (सहस्रार चक्र) का प्रतीक माना जाता है। भगवान विट्ठल के ये हज़ार नाम वास्तव में 1000 ‘प्रेम और शांति की आवृत्तियां’ (Cosmic Frequencies of Divine Peace) हैं। इसका सीधा प्रभाव साधक के ‘अनाहत चक्र’ (Heart Chakra – हृदय चक्र) पर पड़ता है। जब साधक “राम कृष्ण हरि” के भाव के साथ पूर्ण लय और नाद में इन नामों का गान करता है, तो उसके हृदय की सारी ग्रंथियां खुल जाती हैं और मन अत्यंत कोमल, निर्मल और शांत हो जाता है।

2. श्री विट्ठल सहस्रनाम स्तोत्रं पाठ के अकल्पनीय और चमत्कारिक लाभ (Benefits)

भगवान पांडुरंग साक्षात करुणा, शांति, ऐश्वर्य, और मोक्ष के प्रदाता हैं। जो साधक पूर्ण श्रद्धा, सात्विकता, पवित्रता और एक निश्छल हृदय के साथ इस स्तोत्र का पाठ या अर्चन करता है, उसे जीवन में निम्नलिखित अमोघ और चमत्कारी लाभ प्राप्त होते हैं:

मानसिक, मनोवैज्ञानिक और आध्यात्मिक लाभ (Mental Peace & Spiritual Bliss)

  • तनाव, डिप्रेशन और चिंता से पूर्ण मुक्ति: आधुनिक जीवन के भयंकर अवसाद (Depression), तनाव (Stress), और ईर्ष्या को यह पाठ पूरी तरह समाप्त कर देता है। भगवान विट्ठल का नाम हृदय में असीम शीतलता और एक अभूतपूर्व शांति (Inner Peace) का संचार करता है।

  • हरि-भक्ति और मोक्ष की प्राप्ति: यह इस पाठ का सबसे बड़ा फल है। साधक के हृदय से सांसारिक मोह छूट जाता है और उसे भगवान के प्रति निःस्वार्थ प्रेम (Unconditional Love) प्राप्त होता है। जीवन के अंत में उसे वैकुंठ (पंढरपुर के शाश्वत रूप) की प्राप्ति होती है।

  • भाव-शुद्धि: मनुष्य के भीतर से काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद और मत्सर जैसे छह शत्रु नष्ट हो जाते हैं और वह सभी के भीतर ‘पांडुरंग’ का दर्शन करने लगता है।

दांपत्य, पारिवारिक और सामाजिक लाभ (Family Harmony & True Love)

  • दांपत्य कलह और कड़वाहट का सर्वनाश: भगवान विट्ठल और माता रुक्मिणी (रखुमाई) का युगल स्वरूप दांपत्य प्रेम का प्रतीक है। जो पति-पत्नी हमेशा झगड़ते रहते हैं, उनके लिए यह स्तुति साक्षात अमृत है। इसके प्रभाव से आपसी समझ (Understanding) और गहरा प्रेम विकसित होता है।

  • माता-पिता की सेवा का भाव: चूँकि विट्ठल अवतार पुंडलिक की मातृ-पितृ भक्ति के कारण हुआ था, जिस घर में यह पाठ होता है, वहाँ के बच्चों में माता-पिता की सेवा और सम्मान के संस्कार स्वतः ही उत्पन्न हो जाते हैं।

  • सुयोग्य जीवनसाथी की प्राप्ति: विवाह में हो रहे विलंब को दूर करने और एक समर्पित, सुसंस्कारी जीवनसाथी प्राप्त करने के लिए यह पाठ अचूक है।

आर्थिक, भौतिक और स्वास्थ्य लाभ (Wealth & Prosperity)

  • अखंड सुख-समृद्धि (स्थिर लक्ष्मी का वास): जहाँ साक्षात नारायण (विट्ठल) का नाम लिया जाता है, वहाँ माता रुक्मिणी (महालक्ष्मी) कभी उस घर को छोड़कर नहीं जातीं। साधक को बिना किसी पाप-कर्म के सात्विक धन, ऐश्वर्य और भौतिक सुख प्राप्त हो जाते हैं। भारी कर्ज (Debts) धीरे-धीरे उतरने लगते हैं।

  • आरोग्य और रोगों से रक्षा: भगवान पांडुरंग को ‘वैद्यराज’ भी कहा जाता है। इस पाठ के प्रभाव से स्नायु तंत्र शांत होता है, ब्लड प्रेशर संतुलित रहता है और साधक को लंबी तथा निरोगी आयु प्राप्त होती है।

3. श्री विट्ठल सहस्रनाम स्तोत्रं की प्रामाणिक साधना और पाठ विधि (Sadhana Vidhi)

भगवान विट्ठल की उपासना अत्यंत सौम्य, वात्सल्यपूर्ण, रसमय, सात्विक और आडंबर-रहित होती है। इस सिद्ध स्तोत्र का पूर्ण और त्वरित फल प्राप्त करने के लिए वारकरी संप्रदाय और वैष्णव आगम ग्रंथों में बताई गई इस प्रामाणिक विधि का पालन करना अत्यंत चमत्कारी होता है:

उत्तम दिन, तिथि और मुहूर्त

  • दिन: भगवान विट्ठल की आराधना के लिए बुधवार (Wednesday – विट्ठल का दिन), गुरुवार (Thursday – गुरु/विष्णु का दिन) और एकादशी सबसे श्रेष्ठ और सर्वाधिक जाग्रत माने जाते हैं।

  • विशेष तिथियां: आषाढ़ी एकादशी (देवशयनी एकादशी), कार्तिकी एकादशी (प्रबोधिनी एकादशी), जन्माष्टमी, और गोपाष्टमी के दिन इस साधना के लिए हज़ारों गुणा अधिक फलदायी होता है। वारकरी संप्रदाय में हर महीने की दोनों एकादशियों का विशेष महत्व है।

  • समय: पाठ का सबसे उत्तम समय प्रातःकाल ‘ब्रह्म मुहूर्त’ (सूर्योदय से पूर्व) या ‘संध्याकाल’ (जब गायें लौटती हैं) होता है।

दिशा, आसन और वस्त्र का विधान

  • दिशा: पाठ करते समय अपना मुख सदैव पूर्व (East) या उत्तर (North) की ओर रखें।

  • आसन: बैठने के लिए पीले (Yellow), सफेद, या कुशा के आसन का प्रयोग करें।

  • वस्त्र: स्नान करके पूर्ण रूप से स्वच्छ हो जाएं। पूजा में श्वेत, पीले (पीतांबर), या हल्के चंदन रंग के स्वच्छ वस्त्र धारण करना अत्यंत शुभ परिणाम देता है।

पीठ की स्थापना और पूजन सामग्री (Setup)

सामग्री / विधान विवरण
प्रतिमा / चित्र एक स्वच्छ लकड़ी की चौकी पर पीला कपड़ा बिछाकर भगवान श्री विट्ठल और माता रुक्मिणी का अत्यंत सुंदर चित्र या पीतल/काले पाषाण की मूर्ति स्थापित करें। यदि घर में ज्ञानेश्वरी या तुकाराम गाथा हो, तो उसे भी पूजनीय स्थान पर रखें।
दीपक भगवान के समक्ष गाय के शुद्ध घी का या तिल के तेल का एक अखंड दीप प्रज्वलित करें। चंदन, मोगरा, पारिजात या कर्पूर की अत्यंत सुगंधित धूप जलाएं।
तिलक, अबीर और बुक्का भगवान विट्ठल की पूजा में ‘अबीर’ (सफेद सुगंधित चूर्ण) और ‘बुक्का’ (काले रंग का सुगंधित चूर्ण) का विशेष महत्व है। भगवान के मस्तक पर गोपी चंदन का तिलक (ऊर्ध्वपुण्ड्र) लगाएं और बुक्का अर्पित करें। स्वयं भी मस्तक पर गोपी चंदन और बुक्का लगाएं।
पुष्प और तुलसी दल उन्हें पीले, श्वेत और सुगन्धित पुष्प अत्यंत प्रिय हैं। तुलसी की माला (Tulsi Mala) और मंजरी भगवान पांडुरंग को सबसे अधिक प्रिय है। तुलसी के बिना पूजा अधूरी है।

दृढ़ संकल्प (Sankalpa)

पाठ से पूर्व दाएँ हाथ में थोड़ा सा जल, अक्षत (पीले रंगे हुए) और एक सुगंधित पुष्प (या तुलसी पत्र) लें। अपना नाम, गोत्र और पाठ का स्पष्ट उद्देश्य बोलें (उदाहरण: “हे पंढरीनाथ भगवान विट्ठल, मैं अपने जीवन से समस्त मानसिक संतापों, पारिवारिक क्लेश और दरिद्रता के नाश, अखंड सुख-शांति, और आपके श्री चरणों की अहैतुकी प्रेमाभक्ति के लिए श्री विट्ठल सहस्रनाम स्तोत्रं का 21/41 दिन तक (या नित्य) पाठ/तुलसी-अर्चन करूँगा/करूँगी”), और फिर जल ज़मीन पर छोड़ दें।

सहस्रनाम का पाठ और तुलसी-अर्चन विधि (Chanting Method & Archana)

  • सर्वप्रथम विघ्नहर्ता भगवान श्री गणेश का मानसिक ध्यान कर उन्हें प्रणाम करें।

  • संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम और अपने गुरुदेव को मानसिक रूप से प्रणाम करें।

  • वारकरी महामंत्र “राम कृष्ण हरि” या “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” की कम से कम 11 बार या एक माला (तुलसी की माला पर) जप करें।

  • अब पूर्ण एकाग्रता, असीम प्रेम भाव और हृदय में चंद्रभागा नदी व पंढरपुर के मंदिर का दर्शन करते हुए ‘श्री विट्ठल सहस्रनाम स्तोत्रं’ का सस्वर पाठ आरंभ करें।

  • सहस्रार्चन / तुलसी-अर्चन विधि (अचूक चमत्कार हेतु): यदि आप अत्यंत शीघ्र फल (विशेषकर मानसिक शांति, रोग मुक्ति या आर्थिक लाभ) चाहते हैं, तो नामावली (प्रत्येक नाम के अंत में नमः लगाकर, जैसे- ॐ विट्ठलाय नमः, ॐ पांडुरंगाय नमः) का पाठ करें। प्रत्येक नाम के उच्चारण के साथ भगवान के चित्र या मूर्ति पर एक तुलसी का पत्ता (Tulsi Dal), या पीला पुष्प अर्पित करें। यह 1000 नामों के साथ 1000 बार किया जाता है। यह विठोबा की कृपा प्राप्त करने का सबसे अचूक और तीव्र उपाय है।

ये भी पढ़ें:  Shri Yajnavalkya Sahasranama (श्री याज्ञवल्क्य सहस्रनाम): पाठ कैसे करें? जानें साधना विधि, नियम, लाभ, महत्व और सावधानियां

क्षमा प्रार्थना और सात्विक भोग (Naivedya)

पाठ पूर्ण होने के बाद भगवान पांडुरंग को माखन-मिश्री, पोहा (Poha – जो भगवान कृष्ण को सुदामा ने दिया था), गाय के दूध की खीर, ताजे फल, या बेसन के लड्डू का सात्विक भोग लगाएं। भोग में तुलसी पत्र अवश्य डालें। अंत में कर्पूर जलाकर भगवान की आरती (युगे अठ्ठावीस विटेवरी उभा…) गाएं और साष्टांग दंडवत प्रणाम करते हुए पूजा-पाठ में हुई किसी भी अशुद्धि या उच्चारण की भूल के लिए क्षमा प्रार्थना अवश्य करें। (अंत में जोर से ‘पुंडलिक वरदे हरि विट्ठल, श्री ज्ञानदेव तुकाराम’ का जयघोष करें)।

4. साधना के अत्यंत संवेदनशील और अनिवार्य नियम (Strict Rules for Sadhana)

भगवान विट्ठल का यह स्वरूप परम वात्सल्य, सात्विकता, त्याग और विशुद्ध प्रेम का प्रतीक है। इनकी साधना में कठोर तपस्या या तंत्र की नहीं, बल्कि हृदय की निर्मलता और आचरण की पवित्रता की सबसे अधिक आवश्यकता होती है। इस साधना का पूर्ण फल प्राप्त करने के लिए इन नियमों का कड़ाई से पालन करना अनिवार्य है:

  1. पूर्ण सात्विक जीवन (Pure Sattvic Diet): यह वैष्णव और वारकरी साधना का सबसे बड़ा और अनिवार्य नियम है। अनुष्ठान के दौरान (या नित्य पाठ करने वाले को) घर में और अपने आहार में मांस (Meat), मदिरा (Alcohol), अंडे, लहसुन, और प्याज का पूर्णतः त्याग कर देना चाहिए। सात्विक आहार से ही मन भगवान में लगता है।

  2. समता और करुणा (Equality and Compassion): भगवान पांडुरंग के सामने सभी समान हैं। जो व्यक्ति जाति-पाति का भेद करता है, अपने कर्मचारियों या गरीबों पर अत्याचार करता है, उसकी पूजा भगवान कभी स्वीकार नहीं करते। सबके भीतर विट्ठल को देखना ही सच्ची पूजा है।

  3. माता-पिता का सर्वोच्च सम्मान: चूँकि विट्ठल भगवान पुंडलिक की मातृ-पितृ भक्ति से प्रसन्न होकर पंढरपुर आए थे, इसलिए जो व्यक्ति अपने माता-पिता का अपमान करता है या उन्हें वृद्धाश्रम छोड़ आता है, उसके लाख पाठ करने पर भी भगवान पांडुरंग उस पर कृपा नहीं करते।

  4. छल-कपट और अहंकार का परित्याग (Zero Ego): भगवान विट्ठल अत्यंत भोले और प्रेम के भूखे हैं। युगल उपासना में ‘मैं’ (Ego) का कोई स्थान नहीं है। यदि आपको अपने धन, पद, या ज्ञान का तनिक भी घमंड है, तो कृपा नहीं मिलेगी। स्वयं को उनका वारकरी (सेवक) मानकर ही पाठ करें।

  5. ब्रह्मचर्य का पालन (Celibacy): किसी विशेष मनोकामना के लिए अनुष्ठान (जैसे 21 या 41 दिन का संकल्प) के दौरान साधक को शारीरिक और मानसिक रूप से पूर्ण ब्रह्मचर्य का पालन करना चाहिए।

5. उपासना में ध्यान रखने योग्य विशेष सावधानियां (Precautions)

श्री विट्ठल सहस्रनाम स्तोत्रं के पाठ में कुछ विशेष सावधानियां बरतनी चाहिए, ताकि साधना निर्विघ्न संपन्न हो और कोई दोष न लगे:

  • विभाजन का निषेध (Never Separate Vithoba and Rukmini): भगवान विट्ठल की पूजा बिना माता रुक्मिणी के अधूरी है। उन्हें हमेशा युगल (जोड़े) के रूप में ही पूजें। दोनों एक ही तत्त्व हैं।

  • सकाम या प्रतिशोध की भावना का निषेध (No Harmful Intent): यह स्तुति विशुद्ध प्रेम, मोक्ष और मानसिक शांति के लिए है। इस पवित्र पाठ का प्रयोग कभी भी किसी का अहित करने, किसी को नीचा दिखाने, या अपना बदला लेने की नीयत से नहीं करना चाहिए। भगवान भाव देखते हैं; स्वार्थी और गलत मंशा से किया गया पाठ साधक का ही अहित करेगा।

  • तुलसी तोड़ने के कठोर नियम: भगवान की पूजा के लिए तुलसी अनिवार्य है, परंतु शास्त्रों के अनुसार— रविवार, एकादशी, द्वादशी, और संध्याकाल (सूर्यास्त के बाद) तुलसी के पत्ते तोड़ना सर्वथा वर्जित और महापाप है। पूजा के लिए तुलसी हमेशा एक दिन पूर्व ही तोड़कर रख लें।

  • शारीरिक पवित्रता (Sutak/Patak): बिना स्नान किए, गंदे वस्त्र पहनकर, जूठे मुंह, या अपवित्र अवस्था (सूतक/पातक) में भगवान की मूर्ति, चित्र या स्तोत्र की पुस्तक का स्पर्श सर्वथा वर्जित है। महिलाओं को अपने मासिक धर्म (Menstruation) के दौरान इस पाठ और पूजा कक्ष से दूर रहना चाहिए।

6. आधुनिक युग में श्री विट्ठल सहस्रनाम स्तोत्रं की असीम प्रासंगिकता (Relevance in Modern Era)

आज का आधुनिक २१वीं सदी का युग ‘तनाव’ (Stress), ‘असुरक्षा’ (Insecurity), ‘दिखावे’ (Show-off), और ‘पारिवारिक विखंडन’ का युग है। लोग भौतिक सुख-सुविधाओं और धन की अंधी दौड़ में दिन-रात भाग रहे हैं (Hustle Culture), लेकिन जीवन से ‘सच्चा प्रेम’, ‘संतोष’ (Satisfaction), और ‘हृदय की शांति’ पूरी तरह गायब हो चुकी है।

आज के समाज में न्यूक्लियर फैमिली (Nuclear Families) के कारण बुजुर्ग माता-पिता उपेक्षित हैं। युवाओं में करियर की होड़ ने उन्हें भारी डिप्रेशन (Depression) और एंग्जायटी का मरीज बना दिया है।

‘श्री विट्ठल सहस्रनाम स्तोत्रं’ आधुनिक इंसान के इन्ही ‘पारिवारिक संकटों’, ‘भावनात्मक शून्यता’, और ‘मानसिक व्याधियों’ का सबसे शक्तिशाली आध्यात्मिक और मनोवैज्ञानिक उपचार (Psychological Healing) है:

  1. मानसिक ‘बर्नआउट’ से बचाव (Digital Detox & Mental Peace): जब आप 1000 बार भगवान के सात्विक नामों का गान करते हैं, तो आपका मस्तिष्क मोबाइल और दुनिया के शोर से कट जाता है। यह आपको वर्तमान क्षण (Present Moment) में जीना सिखाता है। विट्ठल का नाम हृदय के हर घाव को भर देता है और ओवरथिंकिंग (Overthinking) को जड़ से मिटा देता है।

  2. पारिवारिक जड़ों से जुड़ना (Restoring Family Values): यह पाठ हमें पुंडलिक की तरह अपने कर्तव्यों (विशेषकर वृद्ध माता-पिता की सेवा) की याद दिलाता है। यह पारिवारिक रिश्तों को ‘अहंकार’ से मुक्त कर उन्हें पुनः ‘प्रेम’ से जोड़ता है।

  3. सरलता और संतोष (Simplicity and Contentment): भगवान पांडुरंग की भक्ति कोई भारी कर्मकांड नहीं मांगती; वे केवल भाव के भूखे हैं। यह पाठ आधुनिक इंसान को यह समझाता है कि असली सुख महलों में नहीं, बल्कि मन की सरलता और संतोष में है। यह आपको ‘तुलना’ (Comparing your life with others on social media) करने की बीमारी से बचाता है।

  4. इमोशनल बैलेंस (Emotional Stability): जीवन की आपाधापी में, जब लगे कि कोई अपना नहीं है, तब भगवान पांडुरंग का स्मरण यह अहसास कराता है कि ‘मेरा सखा विट्ठल हमेशा मेरे साथ ईंट पर खड़ा है।’ यह विश्वास व्यक्ति को कभी टूटने या आत्महत्या जैसे विचार लाने से रोकता है।

|| श्री विट्ठल सहस्रनाम स्तोत्रं || (मूल पाठ)

Shri Vitthala Sahasranama Stotram (श्री विट्ठल सहस्रनाम स्तोत्रं) केवल 1000 शब्दों का एक काव्यात्मक संकलन नहीं है; यह उस परमानंद, विशुद्ध प्रेम, अहैतुकी करुणा और उस ब्रह्मांडीय पिता का साक्षात वांग्मय स्वरूप है, जो अपने भक्तों के लिए 28 युगों से एक ईंट पर खड़ा है। जब एक साधक अपने सारे लौकिक ज्ञान, अहंकार, डिप्रेशन और चिंताओं को त्यागकर, एक वारकरी की भांति निश्छल हृदय से इस स्तोत्र का गान करता है, तो भगवान पांडुरंग उसके जीवन के सारे कांटों को अपने चरणों के नीचे दबा लेते हैं।

भगवान श्री विट्ठल अत्यंत कृपालु, मोक्षदायिनी और अपने भक्तों को परम मानसिक शांति व अखंड आनंद प्रदान करने वाले साक्षात प्रेम-स्वरूप हैं। जब भी आपको लगे कि जीवन में शांति की कमी है, परिवार बिखर रहा है, घर में हमेशा झगड़े होते हैं, भविष्य की चिंताएं खा रही हैं, और मन अत्यंत अशांत है, तो बुधवार या एकादशी की सुबह पवित्र आसन पर बैठें, घी का दीपक प्रज्वलित करें, भगवान को तुलसी व अबीर-बुक्का अर्पित करें, और पूर्ण हृदय से इस महास्तोत्र का गान करते हुए अपने ‘पांडुरंग’ को पुकारें।

आप स्वयं अनुभव करेंगे कि विठोबा के इन पावन नामों के नाद ने आपके जीवन की सारी कड़वाहट और बाधाओं को भस्म कर दिया है, और साक्षात भगवान विट्ठल व माता रुक्मिणी ने आपके जीवन को असीम प्रेम, अखंड पारिवारिक सुख, सुख-समृद्धि, और परम शांति के दिव्य प्रकाश से आलोकित कर दिया है। पुंडलिक वरदे हरि विट्ठल, श्री ज्ञानदेव तुकाराम! राम कृष्ण हरि!

श्री विट्ठल सहस्रनाम स्तोत्रंः अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQs)

1. श्री विट्ठल सहस्रनाम स्तोत्रं क्या है और इसका क्या महत्व है?

श्री विट्ठल सहस्रनाम स्तोत्रं साक्षात परब्रह्म, पंढरपुर के राजा भगवान श्री विट्ठल (पांडुरंग) के 1000 परम पवित्र, मधुर व रहस्यमयी नामों की एक सिद्ध श्रृंखला है। इसका महत्व इसलिए सर्वोपरि है क्योंकि कलियुग में यह स्तोत्र हृदय से अहंकार व दरिद्रता को मिटाने, भयंकर मानसिक तनाव को शांत करने, और भगवान की शुद्ध प्रेमाभक्ति अत्यंत शीघ्र प्राप्त करने का सबसे शक्तिशाली आध्यात्मिक माध्यम है।

2. इस सहस्रनाम का पाठ या ‘तुलसी-अर्चन’ करने से जीवन में कौन सा सबसे बड़ा चमत्कारी लाभ प्राप्त होता है?

इस स्तोत्र का सबसे बड़ा और प्रत्यक्ष लाभ ‘भयंकर डिप्रेशन (Depression) और मानसिक अशांति से पूर्ण मुक्ति’, ‘दांपत्य व पारिवारिक क्लेश का नाश’, और ‘मोक्ष (वैकुंठ) की प्राप्ति’ है। इसके नियमित पाठ से घर में अखंड सुख-शांति व साक्षात महालक्ष्मी (माता रुक्मिणी) का वास होता है, और साधक के हृदय में असीम करुणा जाग्रत होती है।

3. भगवान विट्ठल की पूजा में कौन सा एक नियम सबसे महत्वपूर्ण और अनिवार्य है?

वारकरी और वैष्णव साधना का सबसे बड़ा और अनिवार्य नियम ‘पूर्ण सात्विकता’ (मांस, मदिरा, लहसुन, प्याज का पूर्ण त्याग) और ‘तुलसी दल का प्रयोग’ है। जो व्यक्ति तामसिक भोजन करता है या दूसरों से जाति-पाति का भेदभाव करता है, उसकी पूजा भगवान कभी स्वीकार नहीं करते। इसके अतिरिक्त, भगवान को अर्पित किए जाने वाले हर नैवेद्य में तुलसी पत्र का होना अनिवार्य है।

4. सहस्रनाम का पाठ करने के लिए सप्ताह का कौन सा दिन और समय सर्वोत्तम माना गया है?

भगवान विट्ठल की आराधना के लिए ‘बुधवार’ (Wednesday), ‘गुरुवार’ (Thursday), और हर माह की ‘एकादशी’ सबसे श्रेष्ठ माने जाते हैं। आषाढ़ी एकादशी, कार्तिकी एकादशी, और जन्माष्टमी के दिन इसका पाठ अनंत फलदायी होता है। इसका पाठ प्रातःकाल (ब्रह्म मुहूर्त) या ‘संध्याकाल’ में पीले या श्वेत वस्त्र धारण कर, पूर्व दिशा की ओर मुख करके करना सर्वाधिक उत्तम है।

5. क्या विट्ठल भगवान की पूजा अकेले (बिना माता रुक्मिणी के) की जा सकती है?

यद्यपि पंढरपुर के मुख्य मंदिर में भगवान विट्ठल और माता रुक्मिणी के मंदिर अलग-अलग हैं (ऋषि दुर्वासा के श्राप की एक पौराणिक कथा के कारण), परंतु घर में पूजा करते समय हमेशा श्री विट्ठल-रुक्मिणी का युगल (जोड़े के रूप में) चित्र या मूर्ति ही स्थापित करनी चाहिए और दोनों की साथ में ही स्तुति करनी चाहिए। इन्हें एक ही परब्रह्म का स्वरूप मानना चाहिए।

"नमस्कार! मैं अमित तिवारी हूँ, और आप मुझे एक 'साधक' के रूप में जान सकते हैं। बचपन से ही सनातन धर्म, तंत्र-मंत्र और आध्यात्मिक साधनाओं ने मुझे अपनी ओर गहराई से आकर्षित किया है। वर्षों के निरंतर अध्ययन, गुरु-कृपा और अपने व्यक्तिगत साधना-अनुभवों से मैंने जो कुछ भी सीखा है, उसे मैं sadhnas.in के माध्यम से आपके साथ साझा कर रहा हूँ। मेरा मुख्य उद्देश्य इंटरनेट पर फैले भ्रम को दूर करके प्रामाणिक, सत्य और शास्त्र-सम्मत जानकारी को बेहद सरल भाषा में आप तक पहुँचाना है। मैं कोई गुरु या उपदेशक नहीं हूँ, बल्कि आप ही की तरह ईश्वर की खोज में निकला एक राही हूँ। मेरी यही कोशिश है कि मेरे अनुभवों और लेखनी से आपकी आध्यात्मिक यात्रा और भी सुगम व सफल हो सके।"

error: Content is protected !!