Sri Guruvayurappa Sahasranama Stotram (श्री गुरुवायुरप्पन सहस्रनाम स्तोत्रम्): पाठ कैसे करें? जानें साधना विधि, नियम, लाभ, महत्व और सावधानियांIt takes 26 minutes... to read this article !

सनातन धर्म, वैष्णव परंपरा और दक्षिण भारत के अनंत आध्यात्मिक वांग्मय में, जब परम करुणा, असाध्य रोगों से मुक्ति, और भगवान श्री हरि विष्णु के बाल स्वरूप (कृष्ण) की मनमोहक भक्ति की बात आती है, तो केरल के गुरुवायूर में विराजमान भगवान श्री गुरुवायुरप्पन (Lord Guruvayurappan) का स्मरण सर्वोपरि है।

पौराणिक कथाओं के अनुसार, द्वापर युग के अंत में जब भगवान श्री कृष्ण ने अपना अवतार पूर्ण किया और द्वारका समुद्र में डूबने लगी, तब उन्होंने देवगुरु बृहस्पति और पवन देव (वायु) को अपनी एक परम प्रिय मूर्ति सौंपी। यह मूर्ति ‘पाताल अंजनम’ (Patala Anjanam) नामक एक अत्यंत दुर्लभ और चमत्कारी पत्थर से बनी थी, जिसकी पूजा स्वयं भगवान श्री कृष्ण और उनके माता-पिता (वसुदेव-देवकी) द्वारका में करते थे। गुरु और वायु देव ने भगवान शिव और माता पार्वती के निर्देश पर इस मूर्ति को केरल के एक पवित्र सरोवर (रुद्रतीर्थ) के किनारे स्थापित किया। गुरु और वायु द्वारा स्थापित होने के कारण ही इस स्थान का नाम ‘गुरुवायूर’ और भगवान का नाम ‘गुरुवायुरप्पन’ (गुरु + वायु + अप्पन अर्थात् स्वामी) पड़ा।

भगवान गुरुवायुरप्पन का स्वरूप यद्यपि शंख, चक्र, गदा और पद्म धारण किए हुए चतुर्भुज भगवान विष्णु का है, परंतु भक्त उन्हें ‘उन्निकृष्णन’ (Unnikrishnan – बाल कृष्ण) के रूप में पूजते हैं। जब मनुष्य का जीवन भयंकर और असाध्य रोगों (विशेषकर वात रोग, गठिया, पैरालिसिस), घोर आर्थिक संकटों, संतान हीनता, और मानसिक अशांति से घिर जाता है, तब गुरुवायुरप्पन की शरण में जाना साक्षात साक्षात धन्वंतरि और बाल कृष्ण की गोद में बैठने के समान है।

भगवान गुरुवायुरप्पन की इसी ब्रह्मांडीय ऊर्जा, उनके अजेय प्रताप, और उनकी परम रक्षक करुणा को अपने भीतर जाग्रत करने के लिए सिद्ध संतों ने उनके एक हज़ार (1000) परम पवित्र, जाग्रत और कल्याणकारी नामों का संकलन किया है, जिसे शास्त्रों में ‘श्री गुरुवायुरप्पन सहस्रनाम स्तोत्रम्’ (Sri Guruvayurappa Sahasranama Stotram) के नाम से जाना जाता है।

‘सहस्रनाम’ का अर्थ है— एक हज़ार नाम। यह कोई साधारण स्तुति नहीं है; यह एक ऐसा जाग्रत महामंत्र, एक ऐसा आध्यात्मिक कल्पवृक्ष है, जो जीवन के भयंकर से भयंकर दुखों, दरिद्रता, और रोगों को पल भर में भस्म कर देता है।

श्री गुरुवयुराप्पा सहस्रनाम स्तोत्रं हिंदी  |  Sri Guruvayurappa Sahasranama Stotram

॥ अथ ध्यानम् ॥

सूर्यस्पर्धिकिरीटमूर्ध्वतिलकप्रोद्भासिफालान्तरं
कारुण्याकुलनेत्रमार्द्रहसितोल्लासं सुनासापुटम् ।
गण्डोद्यन्मकराभकुण्डलयुगं कण्ठोज्ज्वलत्कौस्तुभं
त्वद्रूपं वनमाल्यहारपटलश्रीवत्सदीप्रं भजे ॥

श्री गुरुवयुराप्पा सहस्रनाम स्तोत्रं

केयूराङ्गदकङ्कणोत्तममहारत्नाङ्गुलीयाङ्कित-
श्रीमद्बाहुचतुष्कसङ्गतगदाशङ्खारिपङ्केरुहाम् ।
काञ्चित्काञ्चनकाञ्चिलाञ्छितलसत्पीताम्बरालम्बिनी-
मालम्बे विमलाम्बुजद्युतिपदां मूर्तिं तवार्तिच्छिदम् ॥

यत्त्रैक्यमहीयसोऽपि महितं सम्मोहनं मोहनात्
कान्तं कान्तिनिधानतोऽपि मधुरं माधुर्यधुर्यादपि ।
सौन्दर्योत्तरतोऽपि सुन्दरतरं त्वद्रुपमाश्चर्यतो-
अप्याश्चर्यं भुवने न कस्य कुतुकं पुष्णाति विष्णो विभो ॥

श्री गुरुवयुराप्पा सहस्रनाम स्तोत्रं

॥ अथ स्तोत्रम् ॥

गुरुवायुपुराधीशो सान्द्रानन्दावबोधदः ।
रुजासाकल्यसंहर्ता दुरिताटविदाहकः ॥ १ ॥

वायुरूपो वागतीतः सर्वबाधाप्रशामकः ।
युगन्धरो युगातीतो योगमायासमन्वितः ॥ २ ॥

पुरुजित्पुरुषव्याघ्रः पुराणपुरुषः प्रभुः ।
राधाकान्तो रमाकान्तः रतीरमणजन्मदः ॥ ३ ॥

धीरोऽधीशो धनाध्यक्षो धरणीपतिरच्युतः ।
शरण्यः शर्मदः शान्तः सर्वशान्तिकरः स्मृतः ॥ ४ ॥

मतिमान्माधवो मायी मानातीतो महाद्युतिः ।
मतिमोहपरिच्छेत्ता क्षयवृद्धिविवर्जितः ॥ ५ ॥

श्री गुरुवयुराप्पा सहस्रनाम स्तोत्रं

रोगपावकदग्धानाममृतस्यन्ददायकः ।
गतिस्समस्तलोकानां गणनातीतवैभवः ॥ ६ ॥

मरुद्गणसमाराध्यो मारुतागारवासकः ।
पालकस्सर्वलोकानां पूरकस्सर्वकर्मणाम् ॥ ७ ॥

कुरुविन्दमणीबद्धदिव्यमालाविभूषितः ।
रुक्महारावलीलोलवक्षःशोभाविराजितः ॥ ८ ॥

सूर्यकोटिप्रभाभास्वद्बालगोपालविग्रहः ।
रत्नमायूरपिञ्छोद्यत्सौवर्णमुकुटाञ्चितः ॥ ९ ॥

काळाम्बुदरुचिस्पर्धिकेशभारमनोहरः ।
मालेयतिलकोल्लासिफालबालेन्दुशोभितः ॥ १० ॥

आर्तदीनकथालापदत्तश्रोत्रद्वयान्वितः ।
भ्रूलताचलनोद्भूतनिर्धूतभुवनावलिः ॥ ११ ॥

भक्ततापप्रशमनपीयुषस्यन्दिलोचनः ।
कारुण्यस्निग्धनेत्रान्तः काङ्क्षितार्थपदायकः ॥ १२ ॥

अनोपमितसौभाग्यनासाभङ्गिविराजितः ।
मकरमत्स्यसमाकाररत्नकुण्डलभूषितः ॥ १३ ॥

इन्द्रनीलशिलादर्शगण्डमण्डलमण्डितः ।
दन्तपङ्क्तिद्वयोद्दीप्तदरस्मेरमुखाम्बुजः ॥ १४ ॥

मन्दस्मितप्रभामुग्धसर्वदेवगणावृतः ।
पक्वबिम्बफलाधर ओष्ठकान्तिविलासितः ॥ १५ ॥

सौन्दर्यसारसर्वस्वचिबुकश्रीविराजितः ।
कौस्तुभाभालसत्कण्ठः वन्यमालावलीवृतः ॥ १६ ॥

महालक्ष्मीसमाविष्टश्रीवत्साङ्कितवक्षसः ।
रत्नाभरणशोभाढ्यो रामणीयकशेवधिः ॥ १७ ॥

वलयाङ्गदकेयुरकमनीयभुजान्वितः ।
वेणुनाळीलसद्धस्तः प्रवाळाङ्गुलिशोभितः ॥ १८ ॥

श्री गुरुवयुराप्पा सहस्रनाम स्तोत्रं

चन्दनागरुकाश्मीरकस्तूरीकळभाञ्चितः ।
अनेककोटिब्रह्माण्डसङ्गृहीतमहोदरः ॥ १९ ॥

कृशोदरः पीतचेलापरिवीतकटीतटः ।
ब्रह्मावासमहापद्मावालनाभिप्रशोभितः ॥ २० ॥

पद्मनाभो रमाकान्तः फुल्लपद्मनिभाननः ।
रशनादामसन्नद्धहेमवस्त्रपरिच्छदः ॥ २१ ॥

गोपस्त्रीहृदयोन्माथिकोमळोरुद्वयान्वितः ।
नीलाश्मपेटकाकारजानुद्वन्द्वमनोहरः ॥ २२ ॥

कामतुणीरसङ्काशचारुजङ्घाविशोभितः ।
नमज्जनसमस्तार्तिहारिपादद्वयान्वितः ॥ २३ ॥

वैद्यनाथप्रणमितः वेदवेदाङ्गकारकः ।
सर्वतापप्रशमनः सर्वरोगनिवारकः ॥ २४ ॥

सर्वपापप्रमोचकः दुरितार्णवतारकः ।
ब्रह्मरूपः सृष्टिकर्ता विष्णुरूपः परित्राता ॥ २५ ॥

शिवरूपः सर्वभक्षः क्रियाहीनः परम्ब्रह्मः ।
विकुण्ठलोकसंवासी वैकुण्ठो वरदो वरः ॥ २६ ॥

श्री गुरुवयुराप्पा सहस्रनाम स्तोत्रं

सत्यव्रततपःप्रीतः शिशुमीनस्वरूपवान् ।
महामत्स्यत्वमापन्नो बहुधावर्धितः स्वभूः ॥ २७ ॥

वेदशास्त्रपरित्राता हयग्रीवासुहारकः ।
क्षीराब्धिमथनाध्यक्षः मन्दरच्युतिरोधकः ॥ २८ ॥

धृतमहाकूर्मवपुः महापतगरूपधृक् ।
क्षीराब्धिमथनोद्भूतरत्नद्वयपरिग्रहः ॥ २९ ॥

धन्वन्तरीरूपधारी सर्वरोगचिकित्सकः ।
सम्मोहितदैत्यसङ्घः मोहिनीरूपधारकः ॥ ३० ॥

कामेश्वरमनस्थैर्यनाशकः कामजन्मदः ।
यज्ञवाराहरूपाढ्यः समुद्धृतमहीतलः ॥ ३१ ॥

हिरण्याक्षप्राणहारी देवतापसतोषकः ।
हिरण्यकशिपुक्रौर्यभीतलोकाभिरक्षकः ॥ ३२ ॥

नारसिंहवपुः स्थूलसटाघट्टितखेचरः ।
मेघारावप्रतिद्वन्द्विघोरगर्जनघोषकः ॥ ३३ ॥

वज्रक्रूरनखोद्घातदैत्यगात्रप्रभेदकः ।
असुरासृग्वसामांसलिप्तभीषणरूपवान् ॥ ३४ ॥

श्री गुरुवयुराप्पा सहस्रनाम स्तोत्रं

सन्त्रस्तदेवर्षिसङ्घः भयभीतजगत्त्रयः ।
प्रह्लादस्तुतिसन्तुष्टः शान्तः शान्तिकरः शिवः ॥ ३५ ॥

देवहूतीसुतः प्राज्ञः साङ्ख्ययोगप्रवाचकः ।
महर्षिः कपिलाचार्यः धर्माचार्यकुलोद्वहः ॥ ३६ ॥

वेनदेहसमुद्भूतः पृथुः पृथुलविक्रमः ।
गोरूपिणीमहीदोग्धा सम्पद्दुग्धसमार्जितः ॥ ३७ ॥

आदितेयः काश्यपश्च वटुरूपधरः पटुः ।
महाबलिबलध्वंसी वामनो याचको विभुः ॥ ३८ ॥

द्विपादमातत्रैलोक्यः त्रिविक्रमस्त्रयीमयः ।
जामदग्न्यो महावीरः शिवशिष्यः प्रतापवान् ॥ ३९ ॥

कार्तवीर्यशिरच्छेत्ता सर्वक्षत्रियनाशकः ।
समन्तपञ्चकस्रष्टा पितृप्रीतिविधायकः ॥ ४० ॥

सर्वसङ्गपरित्यागी वरुणाल्लब्धकेरळः ।
कौसल्यातनयो रामः रघुवंशसमुद्भवः ॥ ४१ ॥

अजपौत्रो दाशरथिः शत्रुघ्नभरताग्रजः ।
लक्ष्मणप्रियभ्राता च सर्वलोकहिते रतः ॥ ४२ ॥

वसिष्ठशिष्यः सर्वज्ञः विश्वामित्रसहायकः ।
ताटकामोक्षकारी च अहल्याशापमोचकः ॥ ४३ ॥

सुबाहुप्राणहन्ता च मारीचमदनाशनः ।
मिथिलापुरिसम्प्राप्तः शैवचापविभञ्जकः ॥ ४४ ॥

सन्तुषितसर्वलोको जनकप्रीतिवर्धकः ।
गृहीतजानकीहस्तः सम्प्रीतस्वजनैर्युतः ॥ ४५ ॥

परशुधरगर्वहन्ता क्षत्रधर्मप्रवर्धकः ।
सन्त्यक्तयौवराज्यश्च वनवासे नियोजितः ॥ ४६ ॥

सीतालक्ष्मणसंयुक्तः चीरवासा जटाधरः ।
गुहद्रोणीमुपाश्रित्य गङ्गापारमवाप्तवान् ॥ ४७ ॥

संसारसागरोत्तारपादस्मरणपावनः ।
रोगपीडाप्रशमनः दौर्भाग्यध्वान्तभास्करः ॥ ४८ ॥

काननावाससन्तुष्टः वन्यभोजनतोषितः ।
दुष्टराक्षससंहर्ता मुनिमण्डलपूजितः ॥ ४९ ॥

कामरूपाशूर्पणखानासाकर्णविकृन्तकः ।
खरमुखासुरमुख्यानामसङ्ख्यबलनाशकः ॥ ५० ॥

श्री गुरुवयुराप्पा सहस्रनाम स्तोत्रं

मायामृगसमाकृष्टः मायामानुषमूर्तिमान् ।
सीताविरहसन्तप्तः दारान्वेषणव्यापृतः ॥ ५१ ॥

जटायुमोक्षदाता च कबन्धगतिदायकः ।
हनूमत्सुग्रीवसखा बालिजीवविनाशकः ॥ ५२ ॥

लीलानिर्मितसेतुश्च विभीषणनमस्कृतः ।
दशास्यजीवसंहर्ता भूमिभारविनाशकः ॥ ५३ ॥

धर्मज्ञो धर्मनिरतो धर्माधर्मविवेचकः ।
धर्ममूर्तिस्सत्यसन्धः पितृसत्यपरायणः ॥ ५४ ॥

मर्यादापुरुषो रामः रमणीयगुणाम्बुधिः ।
रोहिणीतनयो रामः बलरामो बलोद्धतः ॥ ५५ ॥

कृष्णज्येष्ठो गदाहस्तः हली च मुसलायुधः ।
सदामदो महावीरः रुक्मिसूतनिकृन्तनः ॥ ५६ ॥

काळिन्दीदर्पशमनः कालकालसमः सुधीः ।
आदिशेषो महाकायः सर्वलोकधुरन्धरः ॥ ५७ ॥

शुद्धस्फटिकसङ्काशो नीलवासो निरामयः ।
वासुदेवो जगन्नाथः देवकीसूनुरच्युतः ॥ ५८ ॥

धर्मसंस्थापको विष्णुरधर्मिगणनाशकः ।
कात्यायनीसहजनी नन्दगोपगृहे भृतः ॥ ५९ ॥

कंसप्रेरितपैशाचबाधासङ्घविनाशकः ।
गोपालो गोवत्सपालः बालक्रीडाविलासितः ॥ ६० ॥

क्षीरचोरो दधिचोरः गोपीहृदयचोरकः ।
घनश्यामो मायूरपिञ्छाभूषितशीर्षकः ॥ ६१ ॥

गोधूळीमलिनाकारो गोलोकपतिः शाश्वतः ।
गर्गर्षिकृतसंस्कारः कृष्णनामप्रकीर्तितः ॥ ६२ ॥

आनन्दरूपः श्रीकृष्णः पापनाशकरः कृष्णः ।
श्यामवर्णतनुः कृष्णः शत्रुसंहारकः कृष्णः ॥ ६३ ॥

लोकसङ्कर्षकः कृष्णः सुखसन्दायकः कृष्णः ।
बाललीलाप्रमुदितः गोपस्त्रीभाग्यरूपकः ॥ ६४ ॥

दधिजप्रियः सर्प्यश्नी दुग्धभक्षणतत्परः ।
वृन्दावनविहारी च काळिन्दीक्रीडनोत्सुकः ॥ ६५ ॥

गवलमुरळीवेत्रः पशुवत्सानुपालकः ।
अघासुरप्राणहारी ब्रह्मगर्वविनाशकः ॥ ६६ ॥

काळियमदमर्दकः परिपीतदवानलः ।
दुरितवनदाहकः प्रलम्बासुरनाशकः ॥ ६७ ॥

कामिनीजनमोहनः कामतापविनाशकः ।
इन्द्रयागनिरोधकः गोवर्धनाद्रिपूजकः ॥ ६८ ॥

ये भी पढ़ें:  Shri Padmavati Sahasranama Stotra (श्री पद्मावती सहस्रनाम स्तोत्र): पाठ कैसे करें? जानें साधना विधि, नियम, लाभ, महत्व और सावधानियां

इन्द्रदर्पविपाटकः गोवर्धनो गिरिधरः ।
सुरभिदुग्धाभिषिक्तो गोविन्देति प्रकीर्तितः ॥ ६९ ॥

वरुणार्चितपादाब्जः संसाराम्बुधितारकः ।
रासलीलाविलासितः श‍ृङ्गारैकरसालयः ॥ ७० ॥

मुरळीगानमाधुर्यमत्तगोपीजनावृतः ।
राधामानसतोषकः सर्वलोकसन्तोषकः ॥ ७१ ॥

गोपिकागर्वशमनः विरहक्लेशनाशकः ।
सुदर्शनचक्रधरः शापमुक्तसुदर्शनः ॥ ७२ ॥

शङ्खचूडकृतान्तश्च अरिष्टासुरमर्दकः ।
शूरवंशकुलोद्भूतः केशवः केशिसूदनः ॥ ७३ ॥

व्योमासुरनिहन्ता च व्योमचारप्रणमितः ।
दुष्टकंसवधोद्युक्तः मथुरापुरिमाप्तवान् ॥ ७४ ॥

बलरामसहवर्ती यागचापविपाटकः ।
कुवलयापीडमर्दकः पिष्टचाणूरमुष्टिकः ॥ ७५ ॥

कंसप्राणसमाहर्ता यदुवंशविमोचकः ।
जरासन्धपराभूतः यवनेश्वरदाहकः ॥ ७६ ॥

श्री गुरुवयुराप्पा सहस्रनाम स्तोत्रं

द्वारकापुरनिर्माता मुचुकुन्दगतिप्रदः ।
रुक्मिणीहारको रुक्मिवीर्यहन्ताऽपराजितः ॥। ७७ ॥

परिगृहीतस्यमन्तकः धृतजाम्बवतीकरः ।
सत्यभामापतिश्चैव शतधन्वानिहन्तकः ॥ ७८ ॥

कुन्तीपुत्रगुणग्राही अर्जुनप्रीतिकारकः ।
नरकारिर्मुरारिश्च बाणहस्तनिकृन्तकः ॥ ७९ ॥

अपहृतपारिजातः देवेन्द्रमदभञ्जकः ।
नृगमोक्षदः पौण्ड्रकवासुदेवगतिप्रदः ॥ ८० ॥

काशिराजशिरच्छेत्ता भस्मीकृतसुदक्षिणः ।
जरासन्धमृत्युकारी शिशुपालगतिप्रदः ॥ ८१ ॥

साल्वप्राणापहारी च दन्तवक्त्राभिघातकः ।
युधिष्ठिरोपदेष्टा च भीमसेनप्रियङ्करः ॥ ८२ ॥

अर्जुनाभिन्नमूर्तिश्च माद्रीपुत्रगुरुस्तथा ।
द्रौपदीरक्षकश्चैव कुन्तीवात्सल्यभाजनः ॥ ८३ ॥

कौरवक्रौर्यसन्दष्टपाञ्चालीशोकनाशकः ।
कौन्तेयदूतस्तेजस्वी विश्वरूप्रपदर्शकः ॥ ८४ ॥

निरायुधो निरातङ्को जिष्णुसूतो जनार्दनः ।
गीतोपदेष्टा लोकेशः दुःखमौढ्यनिवारकः ॥ ८५ ॥

भीष्मद्रोणद्रौणिकर्णाद्यग्निज्वालाप्रशामकः ।
कुचेलपत्नीदारिद्र्यदुःखबाधाविमोचकः ॥ ८६ ॥

अजः कालविधाता च आर्तिघ्नः सर्वकामदः ।
अनलो अव्ययो व्यासः अरुणानुजवाहनः ॥ ८७ ॥

अखिलः प्राणदः प्राणः अनिलात्मजसेवितः ।
आदिभूत अनाद्यन्तः क्षान्तिक्लान्तिविवर्जितः ॥ ८८ ॥

आदितेयो विकुण्ठात्मा वैकुण्ठो विष्टरश्रवाः ।
इज्यः सुदर्शनो ईड्यः इन्द्रियाणामगोचरः ॥ ८९ ॥

उत्तमः सत्तमो उग्र उदानः प्राणरूपकः ।
व्यानापानो समानश्च जीवमृत्युविभाजकः ॥ ९० ॥

ऊर्ध्वगो ऊहितो ऊह्यः ऊहातीतप्रभाववान् ।
ऋतम्भरो ऋतुधरः सप्तर्षिगणसेवितः ॥ ९१ ॥

ऋषिगम्यो ऋभुरृद्धिः सनकादिमुनिस्तुतः ।
एकनाथो एकमूर्तिरीतिबाधाविनाशकः ॥ ९२ ॥

ऐन्धनो एषणीयश्च अनुल्लङ्घितशासनः ।
ओजस्करो ओषधीशो ओड्रमालाविभूषितः ॥ ९३ ॥

औषधः सर्वतापानां समानाधिक्यवर्जितः ।
कालभृत्कालदोषघ्नः कार्यज्ञः कर्मकारकः ॥ ९४ ॥

खड्गी खण्डकः खद्योतः खली खाण्डवदाहकः ।
गदाग्रजो गदापाणी गम्भीरो गर्वनाशकः ॥ ९५ ॥

घनवर्णो घर्मभानुः घटजन्मनमस्कृतः ।
चिन्तातीतः चिदानन्दः विश्वभ्रमणकारकः ॥ ९६ ॥

छन्दकः छन्दनः छन्नः छायाकारकः दीप्तिमान् ।
जयो जयन्तो विजयो ज्ञापकः ज्ञानविग्रहः ॥ ९७ ॥

झर्झरापन्निवारकः झणज्झणितनूपुरः ।
टङ्कटीकप्रणमितः ठक्कुरो दम्भनाशकः ॥ ९८ ॥

तत्त्वातीतस्तत्त्वमूर्तिः तत्त्वचिन्ताप्रचोदकः ।
दक्षो दाता दयामूर्तिः दाशार्हो दीर्घलोचनः ॥ ९९ ॥

पराजिष्णुः परन्धामः परानन्दसुख्रपदः ।
फालनेत्रः फणिशायी पुण्यापुण्यफलप्रदः ॥ १०० ॥

बन्धहीनो लोकबन्धुः बालकृष्णः सताङ्गतिः ।
भव्यराशिर्भिषग्वर्यः भासुरः भूमिपालकः ॥ १०१ ॥

श्री गुरुवयुराप्पा सहस्रनाम स्तोत्रं

मधुवैरिः कैटभारिर्मन्त्रज्ञो मन्त्रदर्शकः ।
यतिवर्यो यजमानः यक्षकर्दमभूषितः ॥ १०२ ॥

रङ्गनाथो रघुवरः रसज्ञो रिपुकर्शनः ।
लक्ष्यो लक्ष्यज्ञो लक्ष्मीकः लक्ष्मीभूमिनिषेवितः ॥ १०३ ॥

वर्षिष्ठो वर्धमानश्च करुणामृतवर्षकः ।
विश्वो वृद्धो वृत्तिहीनः विश्वजिद्विश्वपावनः ॥ १०४ ॥

शास्ता शंसितः शंस्तव्यः वेदशास्त्रविभावितः ।
षडभिज्ञः षडाधारपद्मकेन्द्रनिवासकः ॥ १०५ ॥

सगुणो निर्गुणः साक्षी सर्वजित्साक्षिवर्जितः ।
सौम्यः क्रूरः शान्तमूर्तिः क्षुब्धः क्षोभविनाशकः ॥ १०६ ॥

हर्षकः हव्यभुक् हव्यः हिताहितविभावकः ।
व्योम व्यापनशीलश्च सर्वव्यापिर्महेश्वरः ॥ १०७ ॥

नारायणो नारशायी नरायणो नरसखः ।
नन्दकी चक्रपाणिश्च पाञ्चजन्यप्रघोषकः ॥ १०८ ॥

श्री गुरुवयुराप्पा सहस्रनाम स्तोत्रं

कुमोदकः पद्महस्तः विश्वरूपो विधिस्तुतः ।
आदिशेषोऽप्रमेयश्च अनन्तः ज्ञानविग्रहः ॥ १०९ ॥

भक्तिगम्यः परन्धामः परमो भक्तवत्सलः ।
परञ्ज्योतिः परब्रह्म परमेष्ठिः परात्परः ॥ ११० ॥

विश्वाधारो निराधारः सदाचारप्रचारकः ।
महायोगी महावीरो महारूपो महाबलः ॥ १११ ॥

महाभोगी हविर्भोक्ता महायागफलप्रदः ।
महासत्त्वो महाशक्तिः महायोद्धा महाप्रभुः ॥ ११२ ॥

महामोहो महाकोपः महापातकनाशकः ।
शान्तः शान्तिप्रदः शूरः शरणागतपालकः ॥ ११३ ॥

पद्मपादः पद्मगर्भः पद्मपत्रनिभेक्षणः ।
लोकेशः शर्वः कामेशः कामकोटिसमप्रभः ॥ ११४ ॥

महातेजा महाब्रह्मा महाज्ञानो महातपाः ।
नीलमेघनिभः श्यामः शुभाङ्गः शुभकारकः ॥ ११५ ॥

कमनः कमलाकान्तः कामितार्त्थप्रदायकः ।
योगिगम्यो योगरूपो योगी योगेश्वरेश्वरः ॥ ११६ ॥

भवो भयकरो भानुः भास्करो भवनाशकः ।
किरिटी कुण्डली चक्री चतुर्बाहुसमन्वितः ॥ ११७ ॥

जगत्प्रभुर्देवदेवः पवित्रः पुरुषोत्तमः ।
अणिमाद्यष्टसिद्धीशः सिद्धः सिद्धगणेश्वरः ॥ ११८ ॥

देवो देवगणाध्यक्षो वासवो वसुरक्षकः ।
ओङ्कारः प्रणवः प्राणः प्रधानः प्रक्रमः क्रतुः ॥ ११९ ॥

श्री गुरुवयुराप्पा सहस्रनाम स्तोत्रं

नन्दिर्नान्दिदो नाभ्यश्च नन्दगोपतपःफलः ।
मोहनो मोहहन्ता च मैत्रेयो मेघवाहनः ॥ १२० ॥

भद्रो भद्रङ्करो भानुः पुण्यश्रवणकीर्तनः ।
गदाधरो गदध्वंसी गम्भीरो गानलोलुपः ॥ १२१ ॥

तेजसस्तेजसां राशिः त्रिदशस्त्रिदशार्चितः ।
वासुदेवो वसुभद्रो वदान्यो वल्गुदर्शनः ॥ १२२ ॥

देवकीनन्दनः स्रग्वी सीमातीतविभूतिमान् ।
वासवो वासराधीशः गुरुवायुपुरेश्वरः ॥ १२३ ॥

यमो यशस्वी युक्तश्च योगनिद्रापरायणः ।
सूर्यः सुरार्यमार्कश्च सर्वसन्तापनाशकः ॥ १२४ ॥

शान्ततेजो महारौद्रः सौम्यरूपोऽभयङ्करः ।
भास्वान् विवस्वान् सप्ताश्वः अन्धकारविपाटकः ॥ १२५ ॥

तपनः सविता हंसः चिन्तामणिरहर्पतिः ।
अरुणो मिहिरो मित्रः नीहारक्लेदनाशकः ॥ १२६ ॥

आदित्यो हरिदश्वश्च मोहलोभविनाशकः ।
कान्तः कान्तिमतां कान्तिः छायानाथो दिवाकरः ॥ १२७ ॥

स्थावरजङ्गमगुरुः खद्योतो लोकबान्धवः ।
कर्मसाक्षी जगच्चक्षुः कालरूपः कृपानिधिः ॥ १२८ ॥

सत्त्वमूर्तिस्तत्त्वमयः सत्यरूपो दिवस्पतिः ।
शुभ्रांशुश्चन्द्रमा चन्द्रः ओषधीशो निशापतिः ॥ १२९ ॥

मृगाङ्को माः क्षपानाथः नक्षत्रेशः कलानिधिः ।
अङ्गारको लोहितांशुः कुजो भौमो महीसुतः ॥ १३० ॥

श्री गुरुवयुराप्पा सहस्रनाम स्तोत्रं

रौहिणेयो बुधः सौम्यः सर्वविद्याविधायकः ।
वाचस्पतिर्गुरुर्जीवः सुराचार्यो बृहस्पतिः ॥ १३१ ॥

उशना भार्गवः काव्यः कविः शुक्रोऽसुरगुरुः ।
सूर्यपुत्रो शनिर्मन्दः सर्वभक्षः शनैश्चरः ॥ १३२ ॥

विधुन्तुदः तमो राहुः शिखी केतुर्विरामदः ।
नवग्रहस्वरूपश्च ग्रहकोपनिवारकः ॥ १३३ ॥

दशानाथः प्रीतिकरः मापको मङ्गलप्रदः ।
द्विहस्तश्च महाबाहुः कोटिकोटिभुजैर्युतः ॥ १३४ ॥

एकमुखो बहुमुखः बहुसाह्रसनेत्रवान् ।
बन्धकारी बन्धहीनः संसारी बन्धमोचकः ॥ १३५ ॥

ममतारूपोऽहम्बुद्धिः कृतज्ञः काममोहितः ।
नानामूर्तिधरः शक्तिः भिन्नदेवस्वरूपधृक् ॥ १३६ ॥

सर्वभूतहरः स्थाणुः शर्वो भीमः सदाशिवः ।
पशुपतिः पाशहीनः जटी चर्मी पिनाकवान् ॥ १३७ ॥

विनायको लम्बोदरः हेरम्बो विघ्ननाशकः ।
एकदन्तो महाकायः सिद्धिबुद्धिप्रदायकः ॥ १३८ ॥

गुहः स्कन्दो महासेनः विशाखः शिखिवाहनः ।
षडाननो बाहुलेयः कुमारः क्रौञ्चभञ्जकः ॥ १३९ ॥

आखण्डलो सहस्राक्षः वलारातिश्शचीपतिः ।
सुत्रामा गोत्रभिद्वज्री ऋभुक्षा वृत्रहा वृषा ॥ १४० ॥

श्री गुरुवयुराप्पा सहस्रनाम स्तोत्रं

ब्रह्मा प्रजापतिर्धाता पद्मयोनिः पितामहः ।
सृष्टिकर्ता सुरज्येष्ठः विधाता विश्वसृट् विधिः ॥ १४१ ॥

प्रद्युम्नो मदनो कामः पुष्पबाणो मनोभवः ।
लक्ष्मीपुत्रो मीनकेतुरनङ्गः पञ्चशरः स्मरः ॥ १४२ ॥

कृष्णपुत्रो शर्वजेता इक्षुचापो रतिप्रियः ।
शम्बरघ्नो विश्वजिष्णुर्विश्वभ्रमणकारकः ॥ १४३ ॥

बर्हिः शुष्मा वायुसखः आश्रयाशो विभावसुः ।
ज्वालामाली कृष्णवर्त्मा हुतभुक् दहनः शुची ॥ १४४ ॥

अनिलः पवनो वायुः पृषदश्वः प्रभञ्जनः ।
वातः प्राणो जगत्प्राणः गन्धवाहः सदागतिः ॥ १४५ ॥

पाशायुधो नदीकान्तः वरुणो यादसाम्पतिः ।
राजराजो यक्षराजः पौलस्त्यो नरवाहनः ॥ १४६ ॥

निधीशः त्र्यम्बकसखः एकपिङ्गो धनेश्वरः ।
देवेशो जगदाधारः आदिदेवः परात्परः ॥ १४७ ॥

महात्मा परमात्मा च परमानन्ददायकः ।
धरापतिः स्वर्पतिश्च विद्यानाथो जगत्पिता ॥ १४८ ॥

पद्महस्तः पद्ममाली पद्मशोभिपदद्वयः ।
मधुवैरिः कैटभारिः वेदधृक् वेदपालकः ॥ १४९ ॥

चण्डमुण्डशिरच्छेत्ता महिषासुरमर्दकः ।
महाकाळीरूपधरः चामुण्डीरूपधारकः ॥ १५० ॥

निशुम्भशुम्भसंहर्ता रक्तबीजासुहारकः ।
भण्डासुरनिषूदको लळितावेषधारकः ॥ १५१ ॥

ऋषभो नाभिपुत्रश्च इन्द्रदौष्ट्यप्रशामकः ।
अव्यक्तो व्यक्तरूपश्च नाशहीनो विनाशकृत् ॥ १५२ ॥

कर्माध्यक्षो गुणाध्यक्षः भूतग्रामविसर्जकः ।
क्रतुर्यज्ञः हुतो मन्त्रः पिता माता पितामहः ॥ १५३ ॥

वेद्यो वेदो गतिर्भर्ता साक्षी कारक वेदविद् ।
भोक्ता भोज्यः भुक्तिकर्म भोज्याभोज्यविवेचकः ॥ १५४ ॥

सदाचारो दुराचारः शुभाशुभफलप्रदः ।
नित्योऽनित्यः स्थिरश्चलः दृश्यादृश्यः श्रुताश्रुतः ॥ १५५ ॥

आदिमध्यान्तहीनश्च देही देहो गुणाश्रयः ।
ज्ञानः ज्ञेयः परिज्ञाता ध्यानः ध्याता परिध्येयः ॥ १५६ ॥

अविभक्तो विभक्तश्च पृथग्रूपो गुणाश्रितः ।
प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च प्रकृतिर्विकृतिरूपधृक् ॥ १५७ ॥

बन्धनो बन्धकर्ता च सर्वबन्धविपाटकः ।
पूजितः पूजकश्चैव पूजाकर्मविधायकः ॥ १५८ ॥

वैकुण्ठवासः स्वर्वासः विकुण्ठहृदयालयः ।
ब्रह्मबीजो विश्वबिन्दुर्जडजीवविभाजकः ॥। १५९ ॥

पिण्डाण्डस्थः परन्धामः शब्दब्रह्मस्वरूपकः ।
आधारषट्कनिलयः जीवव्यापृतिचोदकः ॥ १६० ॥

अनन्तरूपो जीवात्मा तिग्मतेजाः स्वयम्भवः ॥

अनाद्यन्तः कालरूपः गुरुवायूपुरेश्वरः ॥ १६१ ॥

गूरुर्गुरुतमो गम्यो गन्धर्वगणवन्दितः ।
रुक्मिणीवल्लभः शौरिर्बलरामसहोदरः ॥ १६२ ॥

परमः परमोदारः पन्नगाशनवाहनः ।
वनमाली वर्धमानः वल्लवीवल्लभो वशी ॥ १६३ ॥

नन्दसूनुर्नित्यतृप्तः नष्टलाभविवर्जितः ।
पुरन्दरः पुष्कराक्षः योगिहृत्कमलालयः ॥ १६४ ॥

रेणुकातनयो रामः कार्तवीर्यकुलान्तकः ।
शरण्यः शरणः शान्तः शाश्वतः स्वस्तिदायकः ॥ १६५ ॥

रोगघ्नः सर्वपापघ्नः कर्मदोषभयापहः ।
गभस्तिमाली गर्वघ्नो गर्गशिष्यो गवप्रियः ॥ १६६ ॥

ये भी पढ़ें:  Shri Lakshmi Sahasranama (श्री लक्ष्मी सहस्त्रनाम): पाठ कैसे करें? जानें साधना विधि, नियम, लाभ, महत्व और सावधानियां

तापसो तापशमनः ताण्डवप्रियनन्दितः ।
पङ्क्तिस्यन्दनपुत्रश्च कौसल्यानन्दवर्धनः ॥ १६७ ॥

प्रथितः प्रग्रहः प्राज्ञः प्रतिबन्धनिवारकः ।
शत्रुञ्जयो शत्रुहीनः शरभङ्गगतिप्रदः ॥ १६८ ॥

मङ्गलो मङ्गलाकान्तः सर्वमङ्गलमङ्गलः ।
यज्ञमूर्तिर्विश्वमूर्तिरायुरारोग्यसौख्यदः ॥ १६९ ॥

योगीन्द्राणां त्वदङ्गेष्वधिकसुमधुरं मुक्तिभाजां निवासो
भक्तानां कामवर्षद्युतरुकिसलयं नाथ ते पादमुलम् ।
नित्यं चित्तस्थितं मे पवनपुरपते ! कृष्ण ! कारुण्यसिन्धो !
हृत्वा निश्शेषपापान् प्रदिशतु परमानन्दसन्दोहलक्ष्मीम् ॥

॥ इति श्री गुरुवयुराप्पा सहस्रनाम स्तोत्रं सम्पूर्ण ॥

इस अत्यंत विस्तृत, दार्शनिक और ज्ञानवर्धक लेख में हम गहराई से जानेंगे कि श्री गुरुवायुरप्पन सहस्रनाम स्तोत्रम् का तात्विक और आध्यात्मिक महत्व क्या है, इसके नित्य पाठ से जीवन में कौन से अकल्पनीय चमत्कार होते हैं, और इसे सिद्ध करने की प्रामाणिक वैदिक साधना विधि, नियम व सावधानियां क्या हैं।

1. श्री गुरुवायुरप्पन सहस्रनाम स्तोत्रम् का दार्शनिक और आध्यात्मिक महत्व

इस महान सहस्रनाम की प्रचंड ऊर्जा, इसके पीछे छिपे वैष्णव दर्शन और ‘गुरुवायूर-तत्व’ को समझने के लिए हमें भगवान के विग्रह के रहस्य, ‘नारायणीयम’ की परंपरा, और सहस्रनाम के नाद-विज्ञान को गहराई से समझना होगा।

‘पाताल अंजनम’ विग्रह का वैज्ञानिक और आध्यात्मिक रहस्य

भगवान गुरुवायुरप्पन की मूल मूर्ति जिस पत्थर (पाताल अंजनम) से बनी है, आयुर्वेद और विज्ञान के अनुसार उसमें अद्भुत चुंबकीय (Magnetic) और औषधीय (Medicinal) गुण होते हैं। जब इस मूर्ति का अभिषेक चंदन, जल और दूध से किया जाता है, तो वह जल महा-औषधि बन जाता है। दार्शनिक दृष्टि से, जब साधक भगवान के 1000 नामों का पाठ करता है, तो उसका शरीर और मन उसी ‘पाताल अंजनम’ की तरह ब्रह्मांडीय ऊर्जा को सोखने वाला एक चुंबक बन जाता है, जो समस्त रोगों और नकारात्मकताओं को बाहर खींच लेता है।

बाल कृष्ण और चतुर्भुज विष्णु का अद्वैत

गुरुवायूर में एक अत्यंत अद्भुत विरोधाभास और सौंदर्य है। मूर्ति चतुर्भुज विष्णु की है—परम ऐश्वर्यशाली। लेकिन भाव ‘बाल कृष्ण’ का है—अत्यंत सुलभ और वात्सल्यपूर्ण। यह सहस्त्रनाम साधक को सिखाता है कि जो परब्रह्म संपूर्ण ब्रह्मांड का नियंता है, वह प्रेम के धागे में बंधकर एक अबोध बालक भी बन सकता है। इन नामों का पाठ करने से साधक के भीतर का अहंकार नष्ट हो जाता है और हृदय में एक शिशु जैसी निर्मलता (Innocence) का जन्म होता है।

‘सहस्रनाम’ का अद्भुत नाद-विज्ञान (Sound Vibrations)

सनातन धर्म में ‘1000’ की संख्या को पूर्णता, अनंतता और मस्तिष्क के सर्वोच्च ऊर्जा केंद्र ‘सहस्रार चक्र’ का प्रतीक माना जाता है। श्री गुरुवायुरप्पन के ये हज़ार नाम वास्तव में 1000 ब्रह्मांडीय आवृत्तियां (Cosmic Frequencies) हैं। जब साधक पूर्ण लय और नाद के साथ इन नामों का गान करता है, तो उसके शरीर की 72,000 नाड़ियों में एक उपचारात्मक ऊर्जा (Healing Energy) का संचार होता है। यह नाद विशेष रूप से ‘वात’ (Vata dosha) को संतुलित करता है, जिससे स्नायु तंत्र (Nervous System) अत्यंत शांत और मजबूत होता है।

2. श्री गुरुवायुरप्पन सहस्रनाम पाठ के अकल्पनीय और चमत्कारिक लाभ (Benefits)

भगवान गुरुवायुरप्पन साक्षात करुणा, आरोग्य, वात्सल्य और मोक्ष के प्रदाता हैं (संत मेल्पथुर नारायण भट्टाथिरी का वात रोग भगवान ने ही ठीक किया था, जिसके बाद उन्होंने ‘नारायणीयम’ की रचना की थी)। जो साधक पूर्ण श्रद्धा, सात्विकता, पवित्रता और एक निश्छल हृदय के साथ प्रतिदिन या विशेष पर्वों पर इस सहस्रनाम का सस्वर पाठ या मानसिक श्रवण करता है, उसे जीवन में निम्नलिखित अमोघ और चमत्कारी लाभ प्राप्त होते हैं:

स्वास्थ्य, रोग-मुक्ति और शारीरिक लाभ (Supreme Healing Power)

  • असाध्य रोगों (विशेषकर वात और चर्म रोग) से मुक्ति: गुरुवायूर को रोगों से मुक्ति का सबसे बड़ा केंद्र माना जाता है। जो साधक लकवा (Paralysis), गठिया (Arthritis), भयंकर त्वचा रोगों (Skin diseases) या वात दोष से पीड़ित हैं, उनके लिए इस सहस्रनाम का नित्य पाठ साक्षात धन्वंतरि की चिकित्सा के समान है। यह शरीर की कोशिकाओं (Cells) को पुनर्जीवित (Rejuvenate) करता है।

  • अकाल मृत्यु और दुर्घटनाओं से रक्षा: यह पाठ साधक के चारों ओर एक अभेद्य सुरक्षा कवच बना देता है, जो यात्रा में होने वाली दुर्घटनाओं और अकारण मृत्यु (Premature Death) से पूर्ण रक्षा करता है।

पारिवारिक, दांपत्य और लौकिक लाभ (Family & Wealth)

  • सुयोग्य संतान की प्राप्ति (संतान गोपाल कृपा): जो दंपत्ति लंबे समय से संतान सुख से वंचित हैं, यदि वे भगवान गुरुवायुरप्पन को बाल कृष्ण मानकर इस सहस्रनाम का पाठ करते हैं, तो उन्हें अत्यंत तेजस्वी, संस्कारी और स्वस्थ संतान की प्राप्ति होती है।

  • अखंड सुख-समृद्धि और धन-धान्य: जहाँ भगवान श्री हरि का नित्य स्मरण होता है, वहाँ माता लक्ष्मी स्वतः ही निवास करती हैं। भयंकर कर्जों (Debts), दरिद्रता और व्यापारिक मंदी को मिटाने के लिए यह पाठ अचूक है। घर में सात्विक धन की कभी कमी नहीं होती।

  • विवाह में आ रही बाधाओं का नाश: जिन युवक-युवतियों के विवाह में देरी हो रही है, भगवान गुरुवायुरप्पन की कृपा से उन्हें शीघ्र ही उत्तम जीवनसाथी प्राप्त होता है।

मनोवैज्ञानिक और आध्यात्मिक लाभ (Mental Peace & Spiritual Evolution)

  • तनाव, डिप्रेशन और मानसिक क्लेश से मुक्ति: ‘उन्निकृष्णन’ (बाल कृष्ण) का स्मरण भयंकर अवसाद (Depression), डर और चिंताओं को समाप्त कर देता है। मन की उलझनें सुलझ जाती हैं और हृदय में असीम शीतलता भर जाती है।

  • नवग्रह शांति (विशेषकर गुरु और बुध): भगवान विष्णु संपूर्ण नवग्रहों के नियंता हैं। इस स्तोत्र के पाठ से जन्म कुण्डली में बृहस्पति (गुरु) और बुध ग्रह अत्यंत बलवान होते हैं, जिससे ज्ञान, शिक्षा और भाग्य में वृद्धि होती है।

  • मोक्ष और हरि-भक्ति की प्राप्ति: इस पाठ के प्रभाव से साधक जन्म-मरण के चक्र से मुक्त हो जाता है और मृत्यु के पश्चात सीधे भगवान के परम धाम को प्राप्त करता है।

3. श्री गुरुवायुरप्पन सहस्रनाम की प्रामाणिक साधना और पाठ विधि (Sadhana Vidhi)

भगवान गुरुवायुरप्पन की उपासना अत्यंत सौम्य, वात्सल्यपूर्ण, सात्विक और पवित्र होती है। इस सिद्ध स्तोत्र का पूर्ण और त्वरित फल प्राप्त करने के लिए वैष्णव और केरल की तांत्रिक-आगम परंपरा में बताई गई इस प्रामाणिक विधि का पालन करना अत्यंत चमत्कारी होता है:

उत्तम दिन, तिथि और मुहूर्त

  • दिन: भगवान गुरुवायुरप्पन की आराधना के लिए गुरुवार (Thursday) और बुधवार (Wednesday) का दिन सबसे श्रेष्ठ और सर्वाधिक फलदायी माना जाता है। एकादशी का दिन भी सर्वोत्तम है।

  • विशेष तिथियां: गुरुवायूर एकादशी (वृश्चिक एकादशी), अष्टमी रोहिणी (श्री कृष्ण जन्माष्टमी), विशु (केरल नववर्ष), और मलयालम नववर्ष (चिंगम) के दिन इस सहस्रनाम का पाठ करना हज़ारों गुणा अधिक जाग्रत माना गया है।

  • समय: पाठ का सबसे उत्तम समय प्रातःकाल ‘ब्रह्म मुहूर्त’ (सूर्योदय से पूर्व, लगभग 3:00 से 5:00 AM, जब गुरुवायूर में निर्मल्य दर्शन होते हैं) या ‘संध्या दीपाराधना’ के समय होता है।

दिशा, आसन और वस्त्र का विधान

  • दिशा: पाठ करते समय अपना मुख सदैव पूर्व (East) या उत्तर (North) की ओर रखें।

  • आसन: बैठने के लिए पीले (Yellow), कुशा या सफेद रंग के आसन का प्रयोग करें।

  • वस्त्र: स्नान करके पूर्ण रूप से स्वच्छ हो जाएं। केरल की परंपरा के अनुसार श्वेत (White – मुंडू/कसावु) या पीतांबर (पीले वस्त्र) धारण करना भगवान को अत्यंत प्रिय है।

पीठ की स्थापना और पूजन सामग्री (Setup)

सामग्री / विधान विवरण
प्रतिमा / चित्र एक स्वच्छ चौकी पर पीला या सफेद कपड़ा बिछाकर भगवान गुरुवायुरप्पन की सुंदर मूर्ति या चित्र स्थापित करें (जिसमें वे चतुर्भुज रूप में हों)। साथ में एक पीतल का दीपक (निलविलक्कु) अवश्य रखें।
दीपक भगवान के समक्ष तिल के तेल (Sesame Oil) या गाय के शुद्ध घी का एक बड़ा अखंड दीप प्रज्वलित करें। चंदन या मोगरा की अत्यंत सुगंधित धूप जलाएं।
तिलक और शृंगार भगवान को पीला चंदन (गोपी चंदन) का तिलक लगाएं (गुरुवायूर में भगवान को पूरे शरीर पर चंदन का लेप लगाया जाता है, जिसे ‘चंदनचार्त’ कहते हैं)। स्वयं भी मस्तक पर पीला चंदन धारण करें।
पुष्प और तुलसी दल उन्हें पीले पुष्प और कमल अत्यंत प्रिय हैं। सबसे महत्वपूर्ण: भगवान गुरुवायुरप्पन की पूजा बिना तुलसी दल (Tulsi leaves) की माला के कभी स्वीकार नहीं होती, अतः तुलसी प्रचुर मात्रा में रखें।

दृढ़ संकल्प (Sankalpa)

पाठ से पूर्व दाएँ हाथ में थोड़ा सा जल, अक्षत (हल्दी से रंगे हुए) और एक पुष्प लें। अपना नाम, गोत्र और पाठ का स्पष्ट उद्देश्य बोलें (उदाहरण: “हे भूलोक वैकुंठ के स्वामी श्री गुरुवायुरप्पन, मैं अपने परिवार के समस्त पापों, असाध्य रोगों व दरिद्रता के नाश, अखंड सुख-समृद्धि, और आपकी शुद्ध प्रेमाभक्ति के लिए श्री गुरुवायुरप्पन सहस्रनाम का 41 दिन तक (या नित्य) पाठ/अर्चन करूँगा/करूँगी”), और फिर जल ज़मीन पर छोड़ दें।

स्तोत्र का पाठ और सहस्रार्चन विधि (Chanting Method & Archana)

  • सर्वप्रथम विघ्नहर्ता भगवान श्री गणेश (गुरुवायूर में भी प्रवेश से पहले गणेश जी के दर्शन होते हैं) का मानसिक ध्यान कर उन्हें साष्टांग प्रणाम करें।

  • गुरुदेव बृहस्पति और पवन देव (वायु) को प्रणाम करें।

  • भगवान गुरुवायुरप्पन के मूल मंत्र “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” या “ॐ नमो नारायणाय” की कम से कम 11 बार या एक माला (तुलसी की माला पर) जप करें।

  • अब पूर्ण एकाग्रता, असीम प्रेम भाव और हृदय में भगवान की मनमोहक छवि का दर्शन करते हुए ‘श्री गुरुवायुरप्पन सहस्रनाम’ का सस्वर पाठ आरंभ करें।

  • सहस्रार्चन विधि (अचूक चमत्कार हेतु): यदि आप स्तोत्र के बजाय ‘नामावली’ (प्रत्येक नाम के अंत में नमः लगाकर) का पाठ कर रहे हैं, तो प्रत्येक नाम के साथ भगवान के चित्र पर एक तुलसी पत्र या पीला पुष्प अर्पित करें। यह 1000 नामों के साथ 1000 बार किया जाता है। इसे ‘सहस्रार्चन’ कहते हैं, जो किसी भी गंभीर रोग (Healing) को मिटाने और मनोकामना को पूर्ण करने का अचूक उपाय है।

ये भी पढ़ें:  Shri Nateshvari Nateshvara Sammelana (श्री नटेश्वरी-नटेश्वर सम्मेलन): पाठ कैसे करें? जानें साधना विधि, नियम, लाभ, महत्व और सावधानियां

क्षमा प्रार्थना और सात्विक भोग (Naivedya)

पाठ पूर्ण होने के बाद भगवान गुरुवायुरप्पन को उनका सबसे प्रिय व्यंजन ‘पालपायसम’ (Palpayasam – गाय के दूध, चावल और चीनी/गुड़ की विशेष खीर), छोटे केले (Kadali Banana), माखन-मिश्री, या शर्करा पायसम का सात्विक भोग लगाएं। भोग में तुलसी पत्र अवश्य डालें। अंत में कर्पूर से भगवान की आरती गाएं और साष्टांग दंडवत प्रणाम करते हुए क्षमा प्रार्थना अवश्य करें। (मन ही मन “नारायण नारायण” या “गुरुवायुरप्पा शरणम्” का जयघोष करें)।

4. साधना के अत्यंत संवेदनशील और अनिवार्य नियम (Strict Rules for Sadhana)

भगवान गुरुवायुरप्पन प्रेम के भूखे हैं, परंतु केरल के मंदिरों की भांति उनकी साधना में निर्मलता और आचरण की पूर्ण पवित्रता (Strict Purity) की अत्यधिक आवश्यकता होती है। इस साधना का पूर्ण फल प्राप्त करने के लिए इन नियमों का कड़ाई से पालन करना अनिवार्य है:

  1. पूर्ण सात्विक जीवन (Pure Sattvic Diet): यह वैष्णव साधना का सबसे बड़ा और अनिवार्य नियम है। जो व्यक्ति मांस, मदिरा, अंडे, लहसुन, और प्याज का सेवन करता है, उसकी पूजा भगवान कभी स्वीकार नहीं करते। अनुष्ठान करने वाले के घर में पूर्ण सात्विकता होनी चाहिए। तामसिक भोजन वैष्णव-अपराध है।

  2. शारीरिक और मानसिक शुद्धि: गुरुवायूर मंदिर में बिना स्नान किए प्रवेश वर्जित है। घर पर भी इस सहस्रनाम का पाठ बिना पूर्ण स्नान (सिर सहित) किए कभी न करें। मन में किसी के प्रति ईर्ष्या, क्रोध या द्वेष न रखें।

  3. तुलसी की अनिवार्यता और आदर: भगवान को ‘तुलसी-प्रिय’ कहा जाता है। बिना तुलसी के वे छप्पन भोग भी ग्रहण नहीं करते। परंतु तुलसी के पौधे का पूर्ण सम्मान करें; अशुद्ध अवस्था में उसे कभी न छुएं।

  4. स्त्रियों और जीवों पर दया: भगवान श्री कृष्ण हर जीव में वास करते हैं। जो व्यक्ति अपने घर की स्त्रियों का अपमान करता है, कन्याओं को कष्ट देता है, या मूक पशुओं को सताता है, उस पर भगवान कभी प्रसन्न नहीं होते।

  5. ब्रह्मचर्य का पालन (Celibacy): किसी विशेष मनोकामना के लिए 41 दिन का मण्डल (Mandalam) अनुष्ठान करते समय साधक को शारीरिक और मानसिक रूप से पूर्ण कठोर ब्रह्मचर्य का पालन करना चाहिए।

5. उपासना में ध्यान रखने योग्य विशेष सावधानियां (Precautions)

श्री गुरुवायुरप्पन सहस्रनाम के पाठ में कुछ विशेष सावधानियां बरतनी चाहिए, ताकि साधना निर्विघ्न संपन्न हो और कोई दोष न लगे:

  • तुलसी तोड़ने के कठोर नियम: भगवान की पूजा के लिए तुलसी अनिवार्य है, परंतु शास्त्रों के अनुसार— रविवार (Sunday), एकादशी, द्वादशी, सूर्य व चंद्र ग्रहण के दिन, और संध्याकाल (सूर्यास्त के बाद) तुलसी के पत्ते तोड़ना सर्वथा वर्जित और महापाप है। पूजा के लिए तुलसी हमेशा एक दिन पूर्व ही तोड़कर रख लें।

  • अक्षत (चावल) का प्रयोग: दक्षिण भारतीय वैष्णव पूजा में अक्सर कुमकुम या हल्दी से रंगे अक्षत का प्रयोग होता है, परंतु शुद्ध सफेद चावल (जो टूटे हों) कभी भी भगवान विष्णु को अर्पित न करें।

  • प्रतिशोध की भावना का त्याग (No Revenge Motive): यह स्तुति मोक्ष, शांति, आरोग्य और संकट-मुक्ति के लिए है। किसी निर्दोष व्यक्ति का अहित करने, किसी का बुरा चाहने या अपना व्यक्तिगत बदला लेने की नीयत से इसका पाठ भूलकर भी न करें।

  • सूतक-पातक का विचार: बिना स्नान किए, गंदे वस्त्र पहनकर, जूठे मुंह, या अपवित्र अवस्था (सूतक/पातक) में भगवान की मूर्ति या स्तोत्र की पुस्तक का स्पर्श सर्वथा वर्जित है। महिलाओं को अपने मासिक धर्म (Menstruation) के दौरान इस पाठ और पूजा कक्ष से पूर्णतः दूर रहना चाहिए।

6. आधुनिक युग में श्री गुरुवायुरप्पन सहस्रनाम की असीम प्रासंगिकता (Relevance in Modern Era)

आज का आधुनिक २१वीं सदी का युग ‘तनाव’ (Stress), ‘जीवनशैली से जुड़ी बीमारियों’ (Lifestyle Diseases), ‘गलाकाट प्रतिस्पर्धा’, और ‘रिश्तों के खोखलेपन’ का युग है। इंसान के पास भौतिक सुख-सुविधाएं तो हैं, लेकिन भीतर से वह बीमार (Sick), अकेला (Lonely) और हताश है।

अत्यधिक लालच, करियर के दबाव और प्रदूषण ने आधुनिक मनुष्य को पैरालिसिस, ऑटो-इम्यून बीमारियों, डिप्रेशन, और ‘बर्नआउट’ (Burnout) का मरीज बना दिया है। आज हर व्यक्ति एक ऐसे ‘वैकुंठ’ की तलाश में है, जहाँ वह सुरक्षित और शांत महसूस कर सके।

‘श्री गुरुवायुरप्पन सहस्रनाम’ आधुनिक इंसान के इसी ‘शारीरिक संकट’, ‘मानसिक तनाव’ और ‘अकेलेपन’ का सबसे शक्तिशाली आध्यात्मिक, आयुर्वेदिक और मनोवैज्ञानिक उपचार (Psychological & Physical Healing) है:

  1. स्व-उपचार (Self-Healing) और इम्यूनिटी: आधुनिक विज्ञान मानता है कि ध्वनि (Sound Frequency) में उपचार की शक्ति होती है। गुरुवायुरप्पन के 1000 नामों का नाद मस्तिष्क की नसों को शांत करता है। यह शरीर में एक ‘हीलिंग वाइब्रेशन’ (Healing Vibration) पैदा करता है, जो आधुनिक साइकोसोमैटिक (Psychosomatic) बीमारियों (जो मन से उत्पन्न होकर शरीर को बीमार करती हैं) का अचूक इलाज है।

  2. भीतर का ‘भूलोक वैकुंठ’ (Inner Sanctuary): बाहर की दुनिया चाहे कितनी भी तनावपूर्ण क्यों न हो, जब आप आँखें बंद करके इस सहस्रनाम का पाठ करते हैं, तो आपका हृदय ही ‘गुरुवायूर’ (एक सुरक्षित स्वर्ग) बन जाता है। यह आपको बाहरी दुनिया के शोर से एक गहरा ‘डिजिटल डिटॉक्स’ (Digital Detox) प्रदान करता है।

  3. निराशा का अंत (Destroying Hopelessness): जब मेडिकल साइंस किसी बीमारी के आगे हाथ खड़े कर देता है, तब गुरुवायुरप्पन का ‘अंजनम’ रूपी नाम साधक में नई उम्मीद (Hope) भर देता है। यह उम्मीद ही इंसान की आधी बीमारी को खत्म कर देती है।

  4. भावनाओं का संतुलन (Emotional Balance): बाल कृष्ण का वात्सल्य और विष्णु का ऐश्वर्य—इन दोनों का चिंतन व्यक्ति को भावनात्मक रूप से मजबूत बनाता है। वह पारिवारिक जीवन में सौम्य रहता है और करियर में एक लीडर की तरह निर्णय लेता है।

Sri Guruvayurappa Sahasranama Stotram (श्री गुरुवायुरप्पन सहस्रनाम स्तोत्रम्) केवल 1000 संस्कृत शब्दों का एक काव्यात्मक संकलन नहीं है; यह उस परम आनंद, रोगों के संहारक, वात्सल्य की प्रतिमूर्ति और साक्षात परब्रह्म का आवाहन है, जो कलियुग में अपने भक्तों के लिए ‘भूलोक वैकुंठ’ में विराजमान हैं। जब एक भक्त पूर्ण शरणागति, सात्विकता, और संत भट्टाथिरी जैसे निश्छल प्रेम के साथ इस स्तुति का गान करता है, तो भगवान श्री गुरुवायुरप्पन उसके जीवन के सारे दुखों, कर्जों, भयंकर रोगों और पापों को अपने सुदर्शन चक्र से काट देते हैं और जीवन को आनंद से भर देते हैं।

भगवान गुरुवायुरप्पन अत्यंत कृपालु, भक्त-वत्सल और अपने भक्तों की एक पुकार पर सब कुछ छोड़ देने वाले साक्षात करुणा-सागर हैं। जब भी आपको लगे कि जीवन में बहुत अंधकार है, कोई गंभीर बीमारी (Disease) ठीक नहीं हो रही, घर में कलह है, आर्थिक संकट ने आपको चारों ओर से घेर लिया है, विवाह या संतान प्राप्ति में बाधाएं आ रही हैं, तो गुरुवार या एकादशी के पावन दिन पीले आसन पर बैठें, घी का अखंड दीपक प्रज्वलित करें, भगवान को ‘पालपायसम’ व तुलसी अर्पित करें, और पूर्ण वात्सल्य हृदय से इस महास्तोत्र का गान करते हुए अपने ‘गुरुवायुरप्पा’ को पुकारें।

आप स्वयं अनुभव करेंगे कि नारायण के इन पावन नामों के नाद ने आपके जीवन की सारी मानसिक और भौतिक बाधाओं को भस्म कर दिया है, और साक्षात भगवान श्री गुरुवायुरप्पन ने आपके जीवन को अपार सफलता, सुख-समृद्धि, उत्तम स्वास्थ्य, असीम शांति, और परम प्रेमाभक्ति के दिव्य प्रकाश से आलोकित कर दिया है। ॐ नमो भगवते वासुदेवाय! गुरुवायुरप्पा शरणम्! नारायण नारायण!

श्री गुरुवायुरप्पन सहस्रनाम स्तोत्रम्ः अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQs)

1. श्री गुरुवायुरप्पन सहस्रनाम स्तोत्रम् क्या है और इसका क्या महत्व है?

श्री गुरुवायुरप्पन सहस्रनाम स्तोत्रम् ‘भूलोक वैकुंठ’ (गुरुवायूर, केरल) में विराजमान भगवान श्री हरि विष्णु (बाल कृष्ण स्वरूप) के 1000 परम पवित्र व रहस्यमयी नामों की एक सिद्ध श्रृंखला है। इसका महत्व इसलिए सर्वोपरि है क्योंकि यह स्तोत्र साक्षात धन्वंतरि के समान कार्य करता है। यह असाध्य रोगों (विशेषकर वात रोग/लकवा) को दूर करने, करोड़ों जन्मों के पापों का नाश करने, घोर दरिद्रता को मिटाने, और व्यक्ति को मोक्ष तथा भगवान की शुद्ध प्रेमाभक्ति प्रदान करने का सबसे शक्तिशाली माध्यम है।

2. इस सहस्रनाम का पाठ करने से जीवन में कौन सा सबसे बड़ा चमत्कारी लाभ प्राप्त होता है?

इस स्तोत्र का सबसे बड़ा और प्रत्यक्ष लाभ ‘असाध्य शारीरिक और मानसिक रोगों से चमत्कारिक मुक्ति’, ‘अखंड सुख-शांति व धन की प्राप्ति’, और ‘सुयोग्य संतान (संतान गोपाल) की प्राप्ति’ है। इसके नियमित पाठ से व्यापार में वृद्धि होती है, घर के वास्तु दोष व कलह-क्लेश दूर होते हैं, और नवग्रहों (विशेषकर बृहस्पति और बुध) के दोष तुरंत शांत होते हैं।

3. श्री गुरुवायुरप्पन सहस्रनाम का पाठ करने के लिए सप्ताह का कौन सा दिन और समय सर्वोत्तम माना गया है?

भगवान गुरुवायुरप्पन की आराधना के लिए ‘गुरुवार’ (Thursday) और ‘बुधवार’ (Wednesday) का दिन सबसे श्रेष्ठ माना जाता है। गुरुवायूर एकादशी, जन्माष्टमी (अष्टमी रोहिणी), और विशु के दिन इसका पाठ अनंत फलदायी होता है। इसका पाठ प्रातःकाल (ब्रह्म मुहूर्त) या ‘संध्या दीपाराधना’ (शाम के समय) पीले या श्वेत वस्त्र धारण कर, पूर्व या उत्तर दिशा की ओर मुख करके करना सर्वाधिक उत्तम है।

4. ‘सहस्रार्चन’ विधि क्या है और गुरुवायुरप्पन की पूजा में इसका क्या चमत्कारिक प्रयोग है?

सहस्रार्चन विधि में भगवान के 1000 नामों की नामावली का पाठ किया जाता है (प्रत्येक नाम के अंत में ‘नमः’ लगता है)। अत्यंत शीघ्र फल और रोग-मुक्ति के लिए, प्रत्येक नाम के उच्चारण के साथ भगवान के चित्र या मूर्ति पर एक ‘तुलसी पत्र’ या पीला फूल चढ़ाया जाता है। यह 1000 नामों के साथ 1000 बार किया जाता है। यह गंभीर बीमारियों से प्राण रक्षा करने और विवाह या संतान से जुड़ी किसी भी बड़ी मनोकामना को पूर्ण करने का अचूक और अत्यंत शक्तिशाली उपाय है।

5. भगवान गुरुवायुरप्पन की पूजा और इस साधना का सबसे बड़ा और अनिवार्य नियम क्या है?

गुरुवायूर परंपरा के अनुसार, साधना का सबसे बड़ा और अनिवार्य नियम ‘पूर्ण शारीरिक व मानसिक पवित्रता’ (Strict Purity), ‘सात्विकता’, और ‘तुलसी दल का प्रयोग’ है। बिना स्नान किए पाठ करना या घर में मांस-मदिरा, लहसुन-प्याज का सेवन करना महापाप माना गया है। भगवान को अर्पित किए जाने वाले हर नैवेद्य (विशेषकर पालपायसम) में तुलसी पत्र का होना अनिवार्य है। अहंकार का त्याग करना और ‘नारायण-नारायण’ का स्मरण रखना इस साधना के मूलभूत नियम हैं।

"नमस्कार! मैं अमित तिवारी हूँ, और आप मुझे एक 'साधक' के रूप में जान सकते हैं। बचपन से ही सनातन धर्म, तंत्र-मंत्र और आध्यात्मिक साधनाओं ने मुझे अपनी ओर गहराई से आकर्षित किया है। वर्षों के निरंतर अध्ययन, गुरु-कृपा और अपने व्यक्तिगत साधना-अनुभवों से मैंने जो कुछ भी सीखा है, उसे मैं sadhnas.in के माध्यम से आपके साथ साझा कर रहा हूँ। मेरा मुख्य उद्देश्य इंटरनेट पर फैले भ्रम को दूर करके प्रामाणिक, सत्य और शास्त्र-सम्मत जानकारी को बेहद सरल भाषा में आप तक पहुँचाना है। मैं कोई गुरु या उपदेशक नहीं हूँ, बल्कि आप ही की तरह ईश्वर की खोज में निकला एक राही हूँ। मेरी यही कोशिश है कि मेरे अनुभवों और लेखनी से आपकी आध्यात्मिक यात्रा और भी सुगम व सफल हो सके।"

error: Content is protected !!