सनातन धर्म, तंत्र-आगम शास्त्रों, और योग दर्शन के अनंत आध्यात्मिक आकाश में, जब बात इन्द्रियों पर पूर्ण नियंत्रण, कुण्डलिनी शक्ति के जागरण, ध्यान (Meditation) की सर्वोच्च अवस्था (समाधि), और जीवन में भौतिक व आध्यात्मिक दोनों प्रकार के ऐश्वर्य की प्राप्ति की आती है, तो माता श्रीयोगानायिका का स्मरण सर्वोपरि है।
‘श्री’ का अर्थ है परम ऐश्वर्य, शुभता और महालक्ष्मी का स्वरूप; ‘योग’ का अर्थ है आत्मा का परमात्मा से मिलन (Union); और ‘नायिका’ का अर्थ है स्वामिनी या अधिष्ठात्री। अर्थात्, माता श्रीयोगानायिका साक्षात परब्रह्म स्वरूपिणी वह आदिशक्ति (पार्वती / ललिता) हैं, जो संपूर्ण योग विद्या की स्वामिनी हैं। वे महर्षि पतंजलि के योग सूत्रों की प्राण-शक्ति हैं और तंत्र शास्त्र में उन्हें कुण्डलिनी के रूप में पूजा जाता है। वे शिव के साथ योग-मुद्रा में विराजमान होकर सृष्टि के संतुलन और साधक के हृदय में परम शांति की स्थापना करती हैं।
मनुष्य का जीवन कई बार घोर मानसिक अशांति, चंचलता, एकाग्रता की कमी, सांसारिक इच्छाओं की अंधी दौड़, शारीरिक व्याधियों, और जीवन के वास्तविक उद्देश्य से भटकाव से घिर जाता है। जब मन पूरी तरह अशांत हो, ध्यान न लगता हो, क्रोध और तनाव जीवन को नष्ट कर रहे हों, तब माता श्रीयोगानायिका की शरण में जाना साक्षात अपने भीतर एक ब्रह्मांडीय योग-अग्नि को प्रज्वलित करने के समान है।
माता की इसी अजेय योग-ऊर्जा, उनके वात्सल्य, और उनकी ध्यान-शक्ति को अपने भीतर जाग्रत करने के लिए सिद्ध योगियों, ऋषियों और आगम ग्रंथों में उनके एक हज़ार (1000) परम पवित्र, जाग्रत और कल्याणकारी नामों का संकलन किया गया है, जिसे शास्त्रों में ‘श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली’ (Shri Shriyoganayika Sahasranamavali) के नाम से जाना जाता है।
‘सहस्रनामावली’ का अर्थ है— एक हज़ार नामों की वह दिव्य श्रृंखला जिसका उपयोग देवी के अर्चन (पुष्प, कुमकुम अर्पित करने) और नाम-जप के लिए किया जाता है (जिसमें प्रत्येक नाम के अंत में ‘नमः’ लगाया जाता है, जैसे- ॐ श्रीयोगानायिकायै नमः)। यह कोई साधारण स्तुति नहीं है; यह एक ऐसा जाग्रत नाद-ब्रह्म है, जो जीवन के भयंकर से भयंकर मानसिक संतापों, शारीरिक रोगों और जन्म-मरण के चक्र को पल भर में भस्म कर साधक को ‘योग-सिद्ध’ और जीवन-मुक्त बना देता है।
श्री श्रीयोगनायिका अथवा राजराजेश्वरी सहस्रनामस्तोत्रम् हिंदी | Shri Shriyoganayika Sahasranamavali
राकारादिरकारान्ताद्याक्षरघटितम् ।
राजराजेश्वरी राजरक्षकी राजनर्तकी ।
राजविद्या राजपूज्या राजकोशसमृद्धिदा ॥ १ ॥
राजहंसतिरस्कारिगमना राजलोचना ।
राज्ञां गुरुवराराध्या राजयुक्तनटाङ्गना ॥ २ ॥
श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली
राजगर्भा राजकन्दकदलीसक्तमानसा ।
राज्ञां कविकुलाख्याता राजरोगनिवारिणी ॥ ३ ॥
राजौषधिसुसम्पन्ना राजनीतिविशारदा ।
राज्ञां सभालङ्कृताङ्गी राजलक्षणसंयुता ॥ ४ ॥
राजद्बला राजवल्ली राजत्तिल्ववनाधिपा ।
राजसद्गुणनिर्दिष्टा राजमार्गरथोत्सवा ॥ ५ ॥
राजचक्राङ्कितकरा राजांशा राजशासना ।
राजत्कृपा राजलक्ष्मीः राजत्कञ्चुकधारिणी ॥ ६ ॥
श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली
राजाहङ्कारशमना राजकार्यधुरन्धरा ।
राजाज्ञा राजमातङ्गी राजयन्त्रकृतार्चना ॥ ७ ॥
राजक्रीडा राजवेश्मप्रवेशितनिजाश्रिता ।
राजमन्दिरवास्तव्या राजस्त्री राजजागरा ॥ ८ ॥
राजशापविनिर्मुक्ता राजश्री राजमन्त्रिणी ।
राजपुत्री राजमैत्री राजान्तःपुरवासिनी ॥ ९ ॥
राजपापविनिर्मुक्ता राजर्षिपरिसेविता ।
राजोत्तममृगारूढा राज्ञस्तेजःप्रदायिनी ॥ १० ॥
श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली
राजार्चितपदाम्भोजा राजालङ्कारवेष्टिता ।
राजसूयसमाराध्या राजसाहस्रसेविता ॥ ११ ॥
राजसन्तापशमनी राजशब्दपरायणा ।
राजार्हमणिभूषाढ्या राजच्छृङ्गारनायिका ॥ १२ ॥
राजद्रुमूलसंराजद्विघ्नेशवरदायिनी ।
राजपर्वतकौमारी राजशौर्यप्रदायिनी ॥ १३ ॥
राजाभ्यन्तःसमाराध्या राजमौलिमनस्विनी ।
राजमाता राजमाषप्रियार्चितपदाम्बुजा ॥ १४ ॥
राजारिमर्दिनी राज्ञी राजत्कल्हारहस्तका ।
रामचन्द्रसमाराध्या रामा राजीवलोचना ॥ १५ ॥
रावणेशसमाराध्या राकाचन्द्रसमानना ।
रात्रिसूक्तजपप्रीता रागद्वेषविवर्जिता ॥ १६ ॥
श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली
रिङ्खन्नूपुरपादाब्जा रिट्यादिपरिसेविता ।
रिपुसङ्घकुलध्वान्ता रिगमस्वरभूषिता ॥ १७ ॥
रुक्मिणीशसहोद्भूता रुद्राणी रुरुभैरवी ।
रुग्घन्त्री रुद्रकोपाग्निशमनी रुद्रसंस्तुता ॥ १८ ॥
रुषानिवारिणी रूपलावण्याम्बुधिचन्द्रिका ।
रूप्यासनप्रिया रूढा रूप्यचन्द्रशिखामणिः ॥ १९ ॥
रेफवर्णगला रेवानदीतीरविहारिणी ।
रेणुका रेणुकाराध्या रेवोर्ध्वकृतचक्रिणी ॥ २० ॥
रेणुकेयाख्यकल्पोक्तयजनप्रीतमानसा ।
रोमलम्बितविध्यण्डा रोमन्थमुनिसेविता ॥ २१ ॥
रोमावलिसुलावण्यमध्यभागसुशोभिता ।
रोचनागरुकस्तूरीचन्दनश्रीविलेपिता ॥ २२ ॥
रोहिणीशकृतोत्तंसा रोहिणीपितृवन्दिता ।
रोहिताश्वसुसम्भूता रौहिणेयानुजार्चिता ॥ २३ ॥
श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली
रौप्यसिंहासनारूढचाक्षुष्मन्मन्त्रविग्रहा ।
रौद्रमन्त्राभिषिक्ताङ्गी रौद्रमध्यसमीडिता ॥ २४ ॥
रौरवान्तकरी रौच्यपत्रपुष्पकृतार्चना ।
रङ्गलास्यकृतालोला रङ्गवल्ल्याद्यलङ्कृता ॥ २५ ॥
रञ्जकश्रीसभामध्यगायकान्तरवासिनी ।
ललिता लड्डुकप्रीतमानसस्कन्दजन्मभूः ॥ २६ ॥
लकारत्रययुक्तश्रीविद्यामन्त्रकदम्बका ।
लक्षणा लक्षणाराध्या लक्षबिल्वार्चनप्रिया ॥ २७ ॥
लज्जाशीला लक्षणज्ञा लकुचान्नकृतादरा ।
ललाटनयनार्धाङ्गी लवङ्गत्वक्सुगन्धवाक् ॥ २८ ॥
लाजहोमप्रिया लाक्षागृहे कौन्तेयसेविता ।
लाङ्गली लालना लाला लालिका लिङ्गपीठगा ॥ २९ ॥
लिपिव्यष्टिसमष्टिज्ञा लिपिन्यस्त त्रिणेत्रभृत् ।
लुङ्गाफलसमासक्ता लुलायासुरघातुकी ॥ ३० ॥
लूतिकापतिसम्पूज्या लूताविस्फोटनाशिनी ।
लृलॄवर्णस्वरूपाढ्या लेखिनी लेखकप्रिया ॥ ३१ ॥
लेह्यचोष्यपेयखाद्यभक्ष्यभोज्यादिमप्रिया ।
लेपितश्रीचन्दनाङ्गी लैङ्गमार्गप्रपूजिजता ॥ ३२ ॥
लोलम्बिरत्नहाराङ्गी लोलाक्षी लोकवन्दिता ।
लोपामुद्रार्चितपदा लोपामुद्रापतीडिता ॥ ३३ ॥
लोभकामक्रोधमोहमदमात्सर्यवारिता ।
लोहजप्रतिमायन्त्रवासिनी लोकरञ्जिनी ॥ ३४ ॥
लोकवेद्या लोलडोलास्थितशम्भुविहारिणी ।
लोलजिह्वापरीताङ्गी लोकसंहारकारिणी ॥ ३५ ॥
श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली
लौकिकीज्याविदूरस्था लङ्केशानसुपूजिता ।
लम्पटा लम्बिमालाभिनन्दिता लवलीधरा ॥ ३६ ॥
वक्रतुण्डप्रिया वज्रा वधूटी वनवासिनी ।
वधूर्वचनसन्तुष्टा वत्सला वटुभैरवी ॥ ३७ ॥
वटमूलनिवासार्धा वरवीराङ्गनावृता ।
वनिता वर्धनी वर्ष्या वरालीरागलोलुपा ॥ ३८ ॥
वलयीकृतमाहेशकरसौवर्णकन्धरा ।
वराङ्गी वसुधा वप्रकेलिनी वणिजा(जां)वरा ॥ ३९ ॥
वपुरायितश्रीचक्रा वरदा वरवर्णिनी ।
वराहवदनाराध्या वर्णपञ्चदशात्मिका ॥ ४० ॥
वसिष्ठार्च्या वल्कलान्तर्हितरम्यस्तनद्वयी ।
वशिनी वल्लकी वर्णा वर्षाकालप्रपूजिता ॥ ४१ ॥
वल्ली वसुदलप्रान्तवृत्तकट्याश्रितादरा ।
वर्गा वरवृषारूढा वषण्मन्त्रसुसंज्ञका ॥ ४२ ॥
वलयाकारवैडूर्यवरकङ्कणभूषणा ।
वज्राञ्चितशिरोभूषा वज्रमाङ्गल्यभूषिता ॥ ४३ ॥
वाग्वादिनी वामकेशी वाचस्पतिवरप्रदा ।
वादिनी वागधिष्ठात्री वारुणी वायुसेविता ॥ ४४ ॥
वात्स्यायनसुतन्त्रोक्ता वाणी वाक्यपदार्थजा ।
वाद्यघोषप्रिया वाद्यवृन्दारम्भनटोत्सुका ॥ ४५ ॥
वापीकूपसमीपस्था वार्ताली वामलोचना ।
वास्तोष्पतीड्या वामाङ्घ्रिधृतनूपुरशोभिता ॥ ४६ ॥
श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली
वामा वाराणसीक्षेत्रा वाडवेयवरप्रदा ।
वामाङ्गा वाञ्छितफलदात्री वाचालखण्डिता ॥ ४७ ॥
वाच्यवाचकवाक्यार्था वामना वाजिवाहना ।
वासुकीकण्ठभूषाढ्यवामदेवप्रियाङ्गना ॥ ४८ ॥
विजया विमला विश्वा विग्रहा विधृताङ्कुशा ।
विनोदवनवास्तव्या विभक्ताण्डा विधीडिता ॥ ४९ ॥
विक्रमा विषजन्तुघ्नी विश्वामित्रवरप्रदा ।
विश्वम्भरा विष्णुशक्तिर्विजिज्ञासाविचक्षणा ॥ ५० ॥
विटङ्कत्यागराजेन्द्रपीठसंस्था विधीडिता ।
विदिता विश्वजननी विस्तारितचमूबला ॥ ५१ ॥
विद्याविनयसम्पन्ना विद्याद्वादशनायिका ।
विभाकरात्यर्बुदाभा विधात्री विन्ध्यवासिनी ॥ ५२ ॥ श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली
विरूपाक्षसखी विश्वनाथवामोरुसंस्थिता ।
विशल्या विशिखा विघ्ना विप्ररूपा विहारिणी ॥ ५३ ॥
विनायकगुहक्रीडा विशालाक्षी विरागिणी ।
विपुला विश्वरूपाख्या विषघ्नी विश्वभामिनी ॥ ५४ ॥
विशोका विरजा विप्रा विद्युल्लेखेव भासुरा ।
विपरीतरतिप्रीतपतिर्विजयसंयुता ॥ ५५ ॥
विरिञ्चिविष्णुवनिताधृतचामरसेविता ।
वीरपानप्रिया वीरा वीणापुस्तकधारिणी ॥ ५६ ॥
वीरमार्तण्डवरदा वीरबाहुप्रियङ्करी ।
वीराष्टाष्टकपरीता वीरशूरजनप्रिया ॥ ५७ ॥
वीजितश्रीचामरधृल्लक्ष्मीवाणीनिषेविता ।
वीरलक्ष्मीर्वीतिहोत्रनिटिला वीरभद्रका ॥ ५८ ॥
श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली
वृक्षराजसुमूलस्था वृषभध्वजलाञ्छना ।
वृषाकपायी वृत्तज्ञा वृद्धा वृत्तान्तनायिका ॥ ५९ ॥
वृवॄवर्णाङ्गविन्यासा वेणीकृतशिरोरुहा ।
वेदिका वेदविनुता वेतण्डकृतवाहना ॥ ६० ॥
वेदमाता वेगहन्त्री वेतसीगृहमध्यगा ।
वेतालनटनप्रीता वेङ्कटाद्रिनिवासिनी ॥ ६१ ॥
वेणुवीणामृदङ्गादि वाद्यघोषविशारदा ।
वेषिणी वैनतेयानुकम्पिनी वैरिनाशिनी ॥ ६२ ॥
वैनायकी वैद्यमाता वैष्णवी वैणिकस्वना ।
वैजयन्तीष्टवरदा वैकुण्ठवरसोदरी ॥ ६३ ॥
वैशाखपूजिता वैश्या वैदेही वैद्यशासिनी ।
वैकुण्ठा वैजयन्तीड्या वैयाघ्रमुनिसेविता ॥ ६४ ॥
वैहायसीनटीरासा वौषट्श्रौषट्स्वरूपिणी ।
वन्दिता वङ्गदेशस्था वंशगानविनोदिनी ॥ ६५ ॥
श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली
वम्र्यादिरक्षिका वङ्क्रिर्वन्दारुजनवत्सला ।
वन्दिताखिललोकश्रीः वक्षःस्थलमनोहरा ॥ ६६ ॥
शर्वाणी शरभाकारा शप्तजन्मानुरागिणी ।
शक्वरी शमिताघौघा शक्ता शतकरार्चिता ॥ ६७ ॥
शची शरावती शक्रसेव्या शयितसुन्दरी ।
शरभृच्छबरी शक्तिमोहिनी शणपुष्पिका ॥ ६८ ॥
शकुन्ताक्षी शकाराख्या शतसाहस्रपुजिता ।
शब्दमाता शतावृत्तिपूजिता शत्रुनाशिनी ॥ ६९ ॥
शतानन्दा शतमुखी शमीबिल्वप्रिया शशी ।
शनकैः पदविन्यस्तप्रदक्षिणनतिप्रिया ॥ ७० ॥
शातकुम्भाभिषिक्ताङ्गी शातकुम्भस्तनद्वयी ।
शातातपमुनीन्द्रेड्या शालवृक्षकृतालया ॥ ७१ ॥
शासका शाक्वरप्रीता शाला शाकम्भरीनुता ।
शार्ङ्गपाणिबला शास्तृजननी शारदाम्बिका ॥ ७२ ॥
शापमुक्तमनुप्रीता शाबरीवेषधारिणी ।
शाम्भवी शाश्वतैश्वर्या शासनाधीनवल्लभा ॥ ७३ ॥
शास्त्रतत्त्वार्थनिलया शालिवाहनवन्दिता ।
शार्दूलचर्मवास्तव्या शान्तिपौष्टिकनायिका ॥ ७४ ॥
शान्तिदा शालिदा शापमोचिनी शाडवप्रिया ।
शारिका शुकहस्तोर्ध्वा शाखानेकान्तरश्रुता ॥ ७५ ॥
शाकलादिमऋक्शाखामन्त्रकीर्तितवैभवा ।
शिवकामेश्वराङ्कस्था शिखण्डिमहिषी शिवा ॥ ७६ ॥
श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली
शिवारम्भा शिवाद्वैता शिवसायुज्यदायिनी ।
शिवसङ्कल्पमन्त्रेड्या शिवेन सह मोदिता ॥ ७७ ॥
शिरीषपुष्पसङ्काशा शितिकण्ठकुटुम्बिनी ।
शिवमार्गविदां श्रेष्ठा शिवकामेशसुन्दरी ॥ ७८ ॥
शिवनाट्यपरीताङ्गी शिवज्ञानप्रदायिनी ।
शिवनृत्तसदालोकमानसा शिवसाक्षिणी ॥ ७९ ॥
शिवकामाख्यकोष्ठस्था शिशुदा शिशुरक्षकी ।
शिवागमैकरसिका शिक्षितासुरकन्यका ॥ ८० ॥
शिल्पिशालाकृतावासा शिखिवाहा शिलामयी ।
शिंशपावृक्षफलवद्भिन्नानेकारिमस्तका ॥ ८१ ॥
शिरःस्थितेन्दुचक्राङ्का शितिकुम्भसुमप्रिया ।
शिञ्जन्नूपुरभूषात्तकृतमन्मथभेरिका ॥ ८२ ॥
श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली
शिवेष्टा शिबिकारूढा शिवारावाभयङ्करी ।
शिरोर्ध्वनिलयासीना शिवशक्त्यैक्यरूपिणी ॥ ८३ ॥
शिवासनसमाविष्टा शिवार्च्या शिववल्लभा ।
शिवदर्शनसन्तुष्टा शिवमन्त्रजपप्रिया ॥ ८४ ॥
शिवदूती शिवानन्या शिवासनसमन्विता ।
शिष्याचरितशैलेशा शिवगानविगायिनी ॥ ८५ ॥
शिवशैलकृतावासा शिवाम्बा शिवकोमला ।
शिवगङ्गासरस्तीरप्रत्यङ्मन्दिरवासिनी ॥ ८६ ॥
शिवाक्षरारम्भपञ्चदशाक्षरमनुप्रिया ।
शिखादेवी शिवाभिन्ना शिवतत्त्वविमर्शिनी ॥ ८७ ॥
शिवालोकनसन्तुष्टा शिवार्धाङ्गसुकोमला ।
शिवरात्रिदिनाराध्या शिवस्य हृदयङ्गमा ॥ ८८ ॥
शिवरूपा शिवपरा शिववाक्यार्थबोधिनी ।
शिवार्चनरता शिल्पलक्षणा शिल्पिसेविता ॥ ८९ ॥
शिवागमरहस्योक्त्या शिवोहम्भावितान्तरा ।
शिम्बीजश्रवणानन्दा शिमन्तर्नाममन्त्रराट् ॥ ९० ॥
शीकारा शीतला शीला शीतपङ्कजमध्यगा ।
शीतभीरुः शीघ्रगन्त्री शीर्षका शीकरप्रभा ॥ ९१ ॥
शीतचामीकराभासा शीर्षोद्धूपितकुन्तला ।
शीतगङ्गाजलस्नाता शुका(क्रा)राधितचक्रगा ॥ ९२ ॥
शुक्रपूज्या शुचिः शुभ्रा शुक्तिमुक्ता शुभप्रदा ।
शुच्यन्तरङ्गा शुद्धाङ्गी शुद्धा शुकी शुचिव्रता ॥ ९३ ॥
शुद्धान्ता शूलिनी शूर्पकर्णाम्बा शूरवन्दिता ।
शून्यवादिमुखस्तम्भा शूरपद्मारिजन्मभूः ॥ ९४ ॥
शृङ्गाररससम्पूर्णा शृङ्गिणी शृङ्गघोषिणी ।
भृङ्गाभिषिक्तसुशिराः शृङ्गी शृङ्खलदोर्भटा ॥ ९५ ॥
शॄश्लृरूपा शेषतल्पभागिनी शेखरोडुपा ।
शोणशैलकृतावासा शोकमोहनिवारिणी ॥ ९६ ॥
शोधनी शोभना शोचिष्केशतेजःप्रदायिनी ।
शौरिपूज्या शौर्यवीर्या शौक्तिकेयसुमालिका ॥ ९७ ॥
श्रीश्च श्रीधनसम्पन्ना श्रीकण्ठस्वकुटुम्बिनी ।
श्रीमाता श्रीफली श्रीला श्रीवृक्षा श्रीपतीडिता ॥ ९८ ॥
श्रीसंज्ञायुतताम्बूला श्रीमती श्रीधराश्रया ।
श्रीबेरबद्धमालाढ्या श्रीफला श्रीशिवाङ्गना ॥ ९९ ॥
श्रुतिः श्रुतिपदन्यस्ता श्रुतिसंस्तुतवैभवा ।
श्रूयमाणचतुर्वेदा श्रेणिहंसनटाङ्घ्रिका ॥ १०० ॥
श्रेयसी श्रेष्ठिधनदा श्रोणानक्षत्रदेवता ।
श्रोणिपूज्या श्रोत्रकान्ता श्रोत्रे श्रीचक्रभूषिता ॥ १०१ ॥
श्रौषड्रूपा श्रौतस्मार्तविहिता श्रौतकामिनी ।
शम्बरारातिसम्पूज्या शङ्करी शम्भुमोहिनी ॥ १०२ ॥
षष्ठी षडाननप्रीता षट्कर्मनिरतस्तुता ।
षट्शास्त्रपारसन्दर्शा षष्ठस्वरविभूषिता ॥ १०३ ॥
षट्कालपूजानिरता षण्ढत्वपरिहारिणी ।
षड्रसप्रीतरसना षड्ग्रन्थिविनिभेदिनी ॥ १०४ ॥
षडभिज्ञमतध्वंसी षड्जसंवादिवाहिता ।
षट्त्रिंशत्तत्त्वसम्भूता षण्णवत्युपशोभिता ॥ १०५ ॥
षण्णवतितत्त्वनित्या षडङ्गश्रुतिपारदृक् ।
षाण्डदेहार्धभागस्था षाड्गुण्यपरिपूरिता ॥ १०६ ॥
षोडशाक्षरमन्त्रार्था षोडशस्वरमातृका ।
षोढाविभक्तषोढार्णा षोढान्यासपरायणा ॥ १०७ ॥
सकला सच्चिदानन्दा साध्वी सारस्वतप्रदा ।
सायुज्यपदवीदात्री तथा सिंहासनेश्वरी ॥ १०८ ॥
सिनीवाली सिन्धुसीमा सीता सीमन्तिनीसुखा ।
सुनन्दा सूक्ष्मदर्शाङ्गी सृणिपाशविधारिणी ॥ १०९ ॥
सृष्टिस्थितिसंहारतिरोधानानुग्रहात्मिका ।
सेव्या सेवकसंरक्षा सैंहिकेयग्रहार्चिता ॥ ११० ॥
सोऽहम्भावैकसुलभा सोमसूर्याग्निमण्डना ।
सौःकाररूपा सौभाग्यवर्धिनी संविदाकृतिः ॥ १११ ॥
संस्कृता संहिता सङ्घा सहस्रारनटाङ्गना ।
हकारद्वयसन्दिग्धमध्यकूटमनुप्रभा ॥ ११२ ॥
हयग्रीवमुखाराध्या हरिर्हरपतिव्रता ।
हादिविद्या हास्यभस्मीकृतत्रिपुरसुन्दरी ॥ ११३ ॥
हाटकश्रीसभानाथा हिङ्कारमन्त्रचिन्मयी ।
हिरण्मयपु(प)राकोशा हिमा हीरककङ्कणा ॥ ११४ ॥
ह्रीङ्कारत्रयसम्पूर्णा ह्लीङ्कारजपसौख्यदा ।
हुताशनमुखाराध्या हुङ्कारहतकिल्बिषा ॥ ११५ ॥
हूं पृच्छा(ष्टा)नेकविज्ञप्तिः हृदयाकारताण्डवा ।
हृद्ग्रन्थिभेदिका हृह्लृमन्त्रवर्णस्वरूपिणी ॥ ११६ ॥
हेमसभामध्यगता हेमा हैमवतीश्वरी ।
हैयङ्गवीनहृदया होरा हौङ्काररूपिणी ॥ ११७ ॥
हंसकान्ता हंसमन्त्रतत्त्वार्थादिमबोधिनी ।
हस्तपद्मालिङ्गिताम्रनाथाऽद्भुतशरीरिणी ॥ ११८ ॥
अनृतानृतसंवेद्या अपर्णा चार्भकाऽऽत्मजा ।
आदिभूसदनाकारजानुद्वयविराजिता ॥ ११९ ॥
आत्मविद्या चेक्षुचापविधात्रीन्दुकलाधरा ।
इन्द्राक्षीष्टार्थदा चेन्द्रा चेरम्मदसमप्रभा ॥ १२० ॥
ईकारचतुरोपेता चेशताण्डवसाक्षिणी ।
उमोग्रभैरवाकारा ऊर्ध्वरेतोव्रताङ्गना ॥ १२१ ॥
ऋषिस्तुता ऋतुमती ऋजुमार्गप्रदर्शिनी ।
ॠजुवादनसन्तुष्टा लृलॄवर्णमनुस्वना ॥ १२२ ॥
एधमानप्रभा चैला चैकान्ता चैकपाटला ।
एत्यक्षरद्वितीयाङ्ककादिविद्यास्वरूपिणी ॥ १२३ ॥
ऐन्द्रा चैश्वर्यदा चौजा ओङ्कारार्थप्रदर्शिनी ।
औषधायित साहस्रनाममन्त्रकदम्बका ॥ १२४ ॥
अम्बा चाम्भोजनिलया चांशभूतान्यदेवता ।
अर्हणाऽऽहवनीयाग्निमध्यगाऽहमितीरिता ॥ १२५ ॥
कल्याणी कत्रयाकारा काञ्चीपुरनिवासिनी ।
कात्यायनी कामकला कालमेघाभमूर्धजा ॥ १२६ ॥
कान्ता काम्या कामजाता कामाक्षी किङ्किणीयुता ।
कीनाशनायिका कुब्जकन्यका कुङ्कुमाकृतिः ॥ १२७ ॥
कुल्लुकासेतुसंयुक्ता कुरङ्गनयना कुला ।
कूलङ्कषकृपासिन्धुः कूर्मपीठोपरिस्थिता ॥ १२८ ॥
कृशाङ्गी कृत्तिवसना क्लीङ्कारी क्लीम्मनूदिता ।
केसरा केलिकासारा केतकीपुष्पभासुरा ॥ १२९ ॥
कैलासवासा कैवल्यपदसञ्चारयोगिनी ।
कोशाम्बा कोपरहिता कोमला कौस्तुभान्विता ॥ १३० ॥
कौशिकी कंसदृष्टाङ्गी कञ्चुकी कर्मसाक्षिणी ।
क्षमा क्षान्तिः क्षितीशार्च्या क्षीराब्धिकृतवासिनी ॥ १३१ ॥
क्षुरिकास्त्रा क्षेत्रसंस्था क्षौमाम्बरसुशुभ्रगा ।
खवासा खण्डिका खाङ्ककोटिकोटिसमप्रभा ॥ १३२ ॥
खिलर्क्सूक्तजपासक्ता खेटग्रहार्चितान्तरा ।
खण्डिता खण्डपरशुसमाश्लिष्टकलेबरा ॥ १३३ ॥
गव्य(वय) शृङ्गाभिषिक्ताङ्गी गवाक्षी गव्यमज्जना ।
गणाधिपप्रसूर्गम्या गायत्री गानमालिका ॥ १३४ ॥
गार्हपत्याग्निसम्पूज्या गिरीशा गिरिजा च गीः ।
गीर्वाणीवीजनानन्दा गीतिशास्त्रानुबोधिनी ॥ १३५ ॥
गुग्गुलो(लू)पेतधूपाढ्या गुडान्नप्रीतमानसा ।
गूढकोशान्तराराध्या गूढशब्दविनोदिनी ॥ १३६ ॥
गृहस्थाश्रमसम्भाव्या गृहश्रेणीकृतोत्सवा ।
गृ ग्लृ शब्दसुविज्ञात्री गेयगानविगायिनी ॥ १३७ ॥
गैरिकाभरणप्रीता गोमाता गोपवन्दिता ।
गौरी गौरवत्रैपुण्ड्रा गङ्गा गन्धर्ववन्दिता ॥ १३८ ॥
गहना गह्वराकारदहरान्तःस्थिता घटा ।
घटिका घनसारादिनीराजनसमप्रभा ॥ १३९ ॥
घारिपूज्या घुसृणाभा घूर्णिताशेषसैनिका ।
घृघॄघ्लृ स्वरसम्पन्ना घोरसंसारनाशिनी ॥ १४० ॥
घोषा घौषाक्तखड्गास्त्रा घण्टामण्डलमण्डिता ।
ङकारा चतुरा चक्री चामुण्डा चारुवीक्षणा ॥ १४१ ॥
चिन्तामणिमनुध्येया चित्रा चित्रार्चिता चितिः ।
चिदानन्दा चित्रिणी चिच्चिन्त्या चिदम्बरेश्वरी ॥ १४२ ॥
चीनपट्टांशुकालेपकटिदेशसमन्विता ।
चुलुकीकृतवाराशिमुनिसेवितपादुका ॥ १४३ ॥
चुम्बितस्कन्दविघ्नेशपरमेशप्रियंवदा ।
चूलिका चूर्णिका चूर्णकुन्तला चेटिकावृता । १४४ ॥
चैत्री चैत्ररथारूढा चोलभूपालवन्दिता ।
चोरितानेकहृत्पद्मा चौक्षा चन्द्रकलाधरा ॥ १४५ ॥
चर्मकृष्णमृगाधिष्ठा छत्रचामरसेविता ।
छान्दोग्योपनिषद्गीता छादिताण्डस्वशाम्बरी ॥ १४६ ॥
छान्दसानां स्वयंव्यक्ता छायामार्ताण्डसेविता ।
छायापुत्रसमाराध्या छिन्नमस्ता वरप्रदा ॥ १४७ ॥
जयदा जगतीकन्दा जटाधरधृता जया ।
जाह्नवी जातवेदाख्या जापकेष्टहितप्रदा ॥ १४८ ॥
जालन्धरासनासीना जिगीषा जितसर्वभूः ।
जिष्णुर्जिह्वाग्रनिलया जीवनी जीवकेष्टदा ॥ १४९ ॥
जुगुप्साढ्या जूतिर्जू(जू)र्णा जृम्भकासुरसूदिनी ।
जैत्री जैवातृकोत्तंसा जोटिं(षं)गा जोषदायिनी ॥ १५० ॥
झञ्झानिलमहावेगा झषा झर्झरघोषिणी ।
झिण्टीसुमपरप्रेम्णा( प्रीता) झिल्लिकाकेलिलालिता ॥ १५१ ॥
टङ्कहस्ता टङ्कितज्या टिट्टरीवाद्यसुप्रिया ।
टिट्टिभासनहृत्संस्था ठवर्गचतुरानना ॥ १५२ ॥
डमड्डमरुवाद्यूर्ध्वा णकाराक्षररूपिणी ।
तत्त्वज्ञा तरुणी सेव्या तप्तजाम्बूनदप्रभा ॥ १५३ ॥
तत्त्वपुस्तोल्लसत्पाणिः तपनोडुपलोचना ।
तार्तीयभूपुरात्मस्वपादुका तापसेडिता ॥ १५४ ॥
तिलकायितसर्वेशनिटिलेक्षणशोभना ।
तिथिस्तिल्लवनान्तःस्था तीक्ष्णा तीर्थान्तलिङ्गयुक् ॥ १५५ ॥
तुलसी तुरगारूढा तूलिनी तूर्यवादिनी ।
तृप्ता तृणीकृतारातिसेनासङ्घमहाभटा ॥ १५६ ॥
तेजिनीवनमायूरी तैलाद्यैरभिषेचिता ।
तोरणाङ्कितनक्षत्रा तोटकीवृत्तसन्नुता ॥ १५७ ॥
तौणीरपुष्पविशिखा तौर्यत्रिकसमन्विता ।
तन्त्रिणी तर्कशास्त्रज्ञा तर्कवार्ताविदूरगा ॥ १५८ ॥
तर्जन्यङ्गुष्ठसंलग्नमुद्राञ्चितकराब्जिका ।
थकारिणी थां थीं थों थैं कृतलास्यसमर्थका ॥ १५९ ॥
दशाश्वरथसंरूढा दक्षिणामूर्तिसंयुगा ।
दशबाहुप्रिया दह्रा दशाशाशासनेडिता ॥ १६० ॥
दारका दारुकारण्यवासिनी दिग्विलासिनी ।
दीक्षिता दीक्षिताराध्या दीनसन्तापनाशिनी ॥ १६१ ॥
दीपाग्रमङ्गला दीप्ता दीव्यद्ब्रह्माण्डमेखला ।
दुरत्यया दुराराध्या दुर्गा दुःखनिवारिणी ॥ १६२ ॥
दूर्वासतापसाराध्या दूती दूर्वाप्रियप्रसूः ।
दृष्टान्तरहिता देवमाता दैत्यविभञ्जिनी ॥ १६३ ॥
दैविकागारयन्त्रस्था दोर्द्वन्द्वातीतमानसा ।
दौर्भाग्यनाशिनी दौती दौवारिकनिधिद्वयी ॥ १६४ ॥
दण्डिनीमन्त्रिणीमुख्या दहराकामध्यगा ।
दर्भारण्यकृतावासा दह्रविद्याविलासिनी ॥ १६५ ॥
धन्वन्तरीड्या धनदा धारासाहस्रसेचना ।
धेनुमुद्रा धेनुपूज्या धैर्या धौम्यनुतिप्रिया ॥ १६६ ॥
नमिता नगरावासा नटी नलिनपादुका ।
नकुली नाभिनालाग्रा नाभावष्टदलाब्जिनी ॥ १६७ ॥
नारिकेलामृतप्रीता नारीसम्मोहनाकृतिः ।
निगमाश्वरथारूढा नीललोहितनायिका ॥ १६८ ॥
नीलोत्पलप्रिया नीला नीलाम्बा नीपवाटिका ।
नुतकल्याणवरदा नूतना नृपपूजिता ॥ १६९ ॥
नृहरिस्तुतहृत्पूर्णा नृत्तेशी नृत्तसाक्षिणी ।
नैगमज्ञानसंसेव्या नैगमज्ञानदुर्लभा ॥ १७० ॥
नौकारूढेश वामोरुवीक्षितस्थिरसुन्दरी ।
नन्दिविद्या नन्दिकेशविनुता नन्दनानना ॥ १७१ ॥
नन्दिनी नन्दजा नम्या नन्दिताशेषभूपुरा ।
नर्मदा परमाद्वैतभाविता परिपन्थिनी ॥ १७२ ॥
परा परीतदिव्यौघा परशम्भुपुरन्ध्रिका ।
पथ्या परब्रह्मपत्नी पतञ्जलिसुपूजिता ॥ १७३ ॥
पद्माक्षी पद्मिनी पद्मा परमा पद्मगन्धिनी ।
पयस्विनी परेशाना पद्मनाभसहोदरी ॥ १७४ ॥
परार्धा परमैश्वर्यकारणा परमेश्वरी ।
पातञ्जलाख्यकल्पोक्तशिवावरणसंयुता ॥ १७५ ॥
पाशकोदण्डसुमभृत् पारिपार्श्वकसन्नुता ।
पिञ्छा(ञ्जा)विलेपसुमुखा पितृतुल्या पिनाकिनी ॥ १७६ ॥
पीतचन्दनसौगन्धा पीताम्बरसहोद्भवा ।
पुण्डरीकपुरीमध्यवर्तिनी पुष्टिवर्धिनी ॥ १७७ ॥
पूरयन्ती पूर्यमाणा पूर्णाभा पूर्णिमान्तरा ।
पृच्छामात्रातिशुभदा पृथ्वीमण्डलशासिनी ॥ १७८ ॥
पृतना पेशला पेरुमण्डला पैत्ररक्षकी ।
पौषी पौण्ड्रेक्षुकोदण्डा पञ्चपञ्चाक्षरी मनुः ॥ १७९ ॥
पञ्चमीतिथिसम्भाव्या पञ्चकोशान्तरस्थिता ।
फणाधिपसमाराध्या फणामणिविभूषिता ॥ १८० ॥
बकपुष्पकृतोत्तंसा बगला बलिनी बला ।
बालार्कमण्डलाभासा बाला बालविनोदिनी ॥ १८१ ॥
बिन्दुचक्रशिवाङ्कस्था बिल्वभूषितमूर्धजा ।
बीजापूरफलासक्ता बीभत्सावहदृक्त्रयी ॥ १८२ ॥
बुभुक्षावर्जिता बुद्धिसाक्षिणी बुधवर्षका ।
बृहती बृहदारण्यनुता वृहस्पतीडिता ॥ १८३ ॥
बेराख्या बैन्दवाकार वैरिञ्चसुषिरान्तरा ।
बोद्ध्री बोधायना बौद्धदर्शना बन्धमोचनी ॥ १८४ ॥
भट्टारिका भद्रकाली भारतीभा भिषग्वरा ।
भित्तिका भिन्नदैत्याङ्गा भिक्षाटनसहानुगा ॥ १८५ ॥
भीषणा भीतिरहिता भुवनत्रयशङ्करा ।
भूतघ्नी भूतदमनी भूतेशालिङ्गनोत्सुका ॥ १८६ ॥
भूतिभूषितसर्वाङ्गी भृग्वङ्गिरमुनिप्रिया ।
भृङ्गिनाट्यविनोदज्ञा भैरवप्रीतिदायिनी ॥ १८७ ॥
भोगिनी भोगशमनी भोगमोक्षप्रदायिनी ।
भौमपूज्या भण्डहन्त्री भग्नदक्षक्रतुप्रिया ॥ १८८ ॥
मकारपञ्चमी मह्या मदनी मकरध्वजा ।
मत्स्याक्षी मधुरावासा मन्वश्रहृदयाश्रया ॥ १८९ ॥
मार्ताण्डविनुता माणिभद्रेड्या माधवार्चिता ।
माया मारप्रिया मारसखीड्या माधुरीमनाः ॥ १९० ॥
माहेश्वरी माहिषघ्नी मिथ्यावादप्रणाशिनी ।
मीनाक्षी मीनसंसृष्टा मीमांसाशास्त्रलोचना ॥ १९१ ॥
मुग्धाङ्गी मुनिवृन्दार्च्या मुक्तिदा मूलविग्रहा ।
मूषिकारूढजननी मूढभक्तिमदर्चिता ॥ १९२ ॥
मृत्युञ्जयसती मृग्या मृगालेपनलोलुपा ।
मेधाप्रदा मेखलाढ्या मेघवाहनसेविता ॥ १९३ ॥
मेनात्मजा मैथिलीशकृतार्चनपदाम्बुजा ।
मैत्री मैनाकभगिनी मोहजालप्रणाशिनी ॥ १९४ ॥
मोदप्रदा मौलिगेन्दुकलाधरकिरीटभाक् ।
मौहूर्तलग्नवरदा मञ्जीरा मञ्जुभाषिणी ॥ १९५ ॥
मर्मज्ञात्री महादेवी यमुना यज्ञसम्भवा ।
यातनारहिता याना यामिनीपूजकेष्टदा ॥ १९६ ॥
युक्ता यूपा यूथिकार्च्या योगा योगेशयोगदा ।
(यक्षराजसखान्तरा)
रथिनी रजनी रत्नगर्भा रक्षितभूरुहा ॥ १९७ ॥
रमा रसक्रिया रश्मिमालासन्नुतवैभवा ।
रक्ता रसा रती रथ्या रणन्मञ्जीरनूपुरा ॥ १९८ ॥
रक्षा रविध्वजाराध्या रमणी रविलोचना ।
रसज्ञा रसिका रक्तदन्ता रक्षणलम्पटा ॥ १९९ ॥
रक्षोघ्नजपसन्तुष्टा रक्ताङ्गापाङ्गलोचना ।
रत्नद्वीपवनान्तःस्था रजनीशकलाधरा ॥ २०० ॥
रत्नप्राकारनिलया रणमध्या रमार्थदा ।
रजनीमुखसम्पूज्या रत्नसानुस्थिता रयिः ॥ २०१ ॥
॥ इति श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली सम्पूर्णम् ॥
इस अत्यंत विस्तृत, दार्शनिक और ज्ञानवर्धक लेख में हम गहराई से जानेंगे कि श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली का तात्विक और आध्यात्मिक महत्व क्या है, इसके नित्य पाठ या अर्चन से जीवन में कौन से अकल्पनीय चमत्कार होते हैं, और इसे सिद्ध करने की प्रामाणिक तांत्रिक-वैदिक साधना विधि, नियम व सावधानियां क्या हैं।
1. श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली का दार्शनिक और आध्यात्मिक महत्व
इस महान सहस्रनामावली की प्रचंड ऊर्जा, इसके पीछे छिपे योग दर्शन और ‘श्रीयोगानायिका-तत्व’ को समझने के लिए हमें कुण्डलिनी विज्ञान, अद्वैत रहस्य और नाद-ब्रह्म को गहराई से समझना होगा।
योग की स्वामिनी और कुण्डलिनी का जागरण (The Master of Kundalini)
तंत्र शास्त्र और हठयोग के अनुसार, मनुष्य के शरीर में ‘मूलाधार चक्र’ (Root Chakra) में जो सर्पिणी के आकार में साढ़े तीन लपेटे मारे हुए ऊर्जा सोई पड़ी है, वही कुण्डलिनी है, और वही माता श्रीयोगानायिका का सूक्ष्म स्वरूप है। जब मनुष्य सांसारिक भोगों में फंसा रहता है, तो यह ऊर्जा नीचे की ओर बहती है। परंतु जब साधक ‘श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली’ के 1000 नामों का गान करता है, तो ये 1000 नाम शरीर की 72,000 नाड़ियों को शुद्ध कर देते हैं। इस पवित्र ध्वनि (नाद) के आघात से सोई हुई कुण्डलिनी जाग्रत होकर सुषुम्ना नाड़ी के मार्ग से ऊपर उठती है और सहस्रार चक्र (Crown Chakra) में बैठे शिव से मिलन करती है। यही सच्चा योग है।
‘श्री’ और ‘योग’ का संतुलन (Balance of Material and Spiritual Life)
अक्सर लोग मानते हैं कि योग का अर्थ संसार को छोड़ देना (संन्यास) है। परंतु माता के नाम के आगे ‘श्री’ लगा है। यह इस बात का प्रतीक है कि माता अपने साधक को केवल वैरागी ही नहीं बनातीं, बल्कि उसे संसार के समस्त ऐश्वर्य (Wealth, Health, Success) भी प्रदान करती हैं। श्रीयोगानायिका की उपासना साधक को ‘जल में कमल’ के समान बना देती है—वह संसार के सारे सुख भोगता है, अपार धन कमाता है, लेकिन भीतर से पूरी तरह अनासक्त (Detached) और योगी रहता है।
‘सहस्रनाम’ का नाद-विज्ञान (Sound Vibrations of Silence)
सनातन परंपरा में ‘1000’ की संख्या को पूर्णता का प्रतीक माना जाता है। माता श्रीयोगानायिका के ये हज़ार नाम वास्तव में 1000 ‘ध्यान की आवृत्तियां’ (Frequencies of Deep Meditation) हैं। जब साधक पूर्ण लय के साथ इन नामों का उच्चारण करता है, तो उसके मस्तिष्क की तरंगें (Brainwaves) बीटा (Beta – तनाव की अवस्था) से अल्फा (Alpha) और फिर थीटा (Theta – गहरी शांति की अवस्था) में प्रवेश कर जाती हैं। यह नाद-विज्ञान साधक के अवचेतन मन को पूरी तरह शांत कर देता है।
2. श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली पाठ के अकल्पनीय और चमत्कारिक लाभ (Benefits)
माता श्रीयोगानायिका साक्षात परम शांति, योग-सिद्धि, आरोग्य, और ऐश्वर्य की प्रदात्री हैं। जो साधक पूर्ण निष्ठा, सात्विकता, पवित्रता और एक निश्छल हृदय के साथ प्रतिदिन या विशेष पर्वों पर इस नामावली का पाठ या कुमकुमार्चन करता है, उसे जीवन में निम्नलिखित अमोघ और चमत्कारी लाभ प्राप्त होते हैं:
योग, ध्यान और आध्यात्मिक लाभ (Spiritual Evolution & Samadhi)
-
ध्यान (Meditation) में अकल्पनीय गहराई: जो लोग ध्यान करने बैठते हैं लेकिन मन में हज़ारों विचार आते हैं, उनके लिए यह सहस्रनामावली साक्षात कल्पवृक्ष है। इसके पाठ से मन तुरंत निर्विचार (Thoughtless) हो जाता है। साधक को समाधि की अवस्था का सहज ही अनुभव होने लगता है।
-
चक्रों का जागरण और अतीन्द्रिय क्षमताएं: माता की कृपा से साधक के सातों चक्र जाग्रत होते हैं। उसमें ‘इंट्यूशन’ (Intuition), दूसरों के मन की बात समझने, और भविष्य का आभास होने जैसी अतीन्द्रिय क्षमताएं (Siddhis) स्वतः विकसित होने लगती हैं।
-
शिव-साक्षात्कार और मोक्ष: यह पाठ साधक के जन्म-जन्मांतर के कर्म-बंधनों को जलाकर राख कर देता है, जिससे उसे इसी जीवन में जीवन्मुक्ति का अनुभव होता है।
मनोवैज्ञानिक, मानसिक और शारीरिक स्वास्थ्य (Mental & Physical Healing)
-
तनाव, डिप्रेशन और एंग्जायटी का समूल नाश: आधुनिक जीवन के भयंकर अवसाद (Depression), पैनिक अटैक और अज्ञात डर को यह पाठ पूरी तरह समाप्त कर देता है। हृदय में एक असीम शीतलता और आनंद की अनुभूति होती है।
-
असाध्य रोगों (Incurable Diseases) से मुक्ति: योग प्राण-शक्ति का विज्ञान है। इस पाठ से शरीर में प्राण-वायु का प्रवाह संतुलित होता है, जिससे स्नायु तंत्र (Nervous System) मजबूत होता है और कई प्रकार के असाध्य रोग, उच्च रक्तचाप (Blood Pressure), और वात-पित्त-कफ के दोष नष्ट हो जाते हैं।
-
परम तेज और आकर्षण (Magnetic Aura): माता की उपासना से साधक के मुखमंडल पर एक दिव्य ओज (Glow) और आकर्षण आ जाता है। उसकी वाणी में शांति होती है, जो दूसरों को चुम्बक की तरह आकर्षित करती है।
भौतिक, लौकिक और पारिवारिक लाभ (Wealth & Harmony)
-
अखंड सुख-समृद्धि और ‘श्री’ (धन) की प्राप्ति: माता के नाम में ‘श्री’ समाहित है। जो व्यक्ति इस पाठ को नित्य करता है, उसके घर में साक्षात महालक्ष्मी स्थायी रूप से निवास करती हैं। व्यापार में घाटा और भारी कर्ज (Debts) मिटने लगते हैं।
-
दांपत्य जीवन में आध्यात्मिक प्रेम: पति-पत्नी के बीच यदि कलह है, तो यह पाठ उनके हृदयों के अहंकार को मिटाकर शिव-पार्वती के समान एक गहरा और आध्यात्मिक प्रेम (Soulmate connection) स्थापित करता है।
3. श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली की प्रामाणिक साधना और पाठ विधि (Sadhana Vidhi)
माता श्रीयोगानायिका की उपासना अत्यंत सात्विक, ध्यानपूर्ण, शांत और अंतर्मुखी (Introverted) होती है। इस सिद्ध नामावली का पूर्ण और त्वरित फल प्राप्त करने के लिए आगम और योग शास्त्रों में बताई गई इस प्रामाणिक विधि का पालन करना अत्यंत चमत्कारी होता है:
उत्तम दिन, तिथि और मुहूर्त
-
दिन: माता श्रीयोगानायिका की आराधना के लिए शुक्रवार (Friday – श्री/शक्ति का दिन) और सोमवार (Monday – शिव/योग का दिन) सबसे श्रेष्ठ और सर्वाधिक जाग्रत माने जाते हैं।
-
विशेष तिथियां: पूर्णिमा (Full Moon) का दिन ध्यान और योग साधना के लिए सर्वोच्च है। इसके अतिरिक्त नवरात्रि के नौ दिन, महाशिवरात्रि, गुड़ी पड़वा/चैत्र प्रतिपदा, और किसी भी माह की अष्टमी के दिन इस सहस्रनामावली का पाठ करना हज़ारों गुणा अधिक फलदायी होता है।
-
समय: योग साधना का सबसे उत्तम समय प्रातःकाल ‘ब्रह्म मुहूर्त’ (सूर्योदय से पूर्व 3:30 से 5:30 बजे के बीच) होता है। इसके अलावा, मध्यरात्रि (निशीथ काल) में किया गया पाठ कुण्डलिनी जागरण के लिए अमोघ फल देता है।
दिशा, आसन और वस्त्र का विधान
-
दिशा: पाठ करते समय अपना मुख सदैव पूर्व (East – ज्ञान और जागरण की दिशा) या उत्तर (North – योग-सिद्धि और ऐश्वर्य की दिशा) की ओर रखें।
-
आसन: बैठने के लिए सफेद (White), कुशा (Kusha grass), या लाल रेशमी आसन का प्रयोग करें। कुशा का आसन ध्यान की ऊर्जा को शरीर में रोक कर रखता है (Earth grounding)।
-
वस्त्र: स्नान करके पूर्ण रूप से स्वच्छ हो जाएं। पूजा में श्वेत (सफेद), लाल, या हल्के पीले रंग के ढीले और स्वच्छ वस्त्र धारण करना अत्यंत शुभ परिणाम देता है।
पीठ की स्थापना और पूजन सामग्री (Setup)
| सामग्री / विधान | विवरण |
| प्रतिमा / चित्र / यंत्र | एक स्वच्छ लकड़ी की चौकी पर सफेद या लाल रेशमी कपड़ा बिछाकर माता श्रीयोगानायिका (पार्वती/ललिता का योग स्वरूप) का सुंदर चित्र स्थापित करें। यदि श्री यंत्र (Sri Yantra) हो, तो वह सर्वोत्तम है। |
| दीपक | माता के समक्ष गाय के शुद्ध घी का या तिल के तेल का एक अखंड दीप प्रज्वलित करें। चंदन, मोगरा, या कर्पूर की सात्विक धूप जलाएं। |
| तिलक और शृंगार | माता को शुद्ध कुमकुम, श्वेत चंदन, और भस्म अर्पित करें। स्वयं भी मस्तक (आज्ञा चक्र) पर भस्म या कुमकुम का तिलक धारण करें। |
| पुष्प | उन्हें सफेद पुष्प (कमल, चमेली, कुंद) और लाल पुष्प (गुलाब) अत्यंत प्रिय हैं। बिल्वपत्र भी अवश्य चढ़ाएं। |
दृढ़ संकल्प (Sankalpa)
पाठ आरंभ करने से पूर्व दाएँ हाथ में थोड़ा सा जल, अक्षत और एक पुष्प लें। अपना नाम, गोत्र, स्थान और पाठ का स्पष्ट उद्देश्य बोलें (उदाहरण: “हे योग-सिद्धि और ऐश्वर्य की अधिष्ठात्री माता श्रीयोगानायिका, मैं अपने जीवन से समस्त शारीरिक-मानसिक व्याधियों, दरिद्रता, और अज्ञान के समूल नाश, योग-सिद्धि (ध्यान), अखंड सुख-समृद्धि, और आपकी अहैतुकी कृपा के लिए श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली का 21/41 दिन तक (या नित्य) पाठ और अर्चन करने का संकल्प लेता/लेती हूँ”), और फिर जल ज़मीन पर छोड़ दें।
सहस्रनामावली का पाठ और अर्चन विधि (Chanting Method & Archana)
-
सर्वप्रथम विघ्नहर्ता भगवान श्री गणेश, योगेश्वर भगवान शिव (दक्षिणामूर्ति), और अपने गुरुदेव (सद्गुरु) का मानसिक ध्यान कर उन्हें साष्टांग प्रणाम करें।
-
माता के बीज मंत्र “ॐ ह्रीं श्रीं योगानायिकायै नमः” या गुरु द्वारा प्रदत्त मंत्र की कम से कम 11 बार या एक माला (रुद्राक्ष या स्फटिक की माला पर) जप करें।
-
अब पूर्ण एकाग्रता, रीढ़ की हड्डी को बिल्कुल सीधा रखकर (Straight Spine) और भीतर एक असीम शांति का अनुभव करते हुए ‘श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली’ का सस्वर पाठ आरंभ करें।
-
कुमकुमार्चन / पुष्पार्चन विधि (अचूक चमत्कार हेतु): अत्यंत शीघ्र फल (ध्यान में गहराई, रोग-मुक्ति या मनोकामना पूर्ति) प्राप्त करने के लिए नामावली (प्रत्येक नाम के अंत में ‘नमः’ लगाकर) का प्रयोग करें। प्रत्येक नाम के उच्चारण के साथ माता के चित्र या श्री यंत्र पर एक सफेद/लाल पुष्प की पंखुड़ी, या शुद्ध लाल कुमकुम अर्पित करें। यह 1000 नामों के साथ 1000 बार किया जाता है। यह माता की असीम कृपा प्राप्त करने का अमोघ ब्रह्मास्त्र है।
|| श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली || (मूल पाठ का शीर्षक)
(यहाँ आप अपनी स्तुति/स्तोत्र की प्रामाणिक पुस्तक या योग-तंत्र के ग्रंथों से 1000 नामों की नामावली का पाठ आरंभ करें।)
क्षमा प्रार्थना और सात्विक भोग (Naivedya)
पाठ और अर्चन पूर्ण होने के बाद माता को अत्यंत सात्विक और राजसी भोग लगाएं। उन्हें गाय के दूध की खीर (पायसम), ताजे फल, मखाने, शहद (Honey), और मिश्री का भोग लगाएं। अंत में कर्पूर से माता की आरती गाएं और साष्टांग दंडवत प्रणाम करते हुए पूजा-पाठ में हुई किसी भी अशुद्धि या उच्चारण की भूल के लिए क्षमा प्रार्थना अवश्य करें।
(नोट: कुछ देर माता के सामने मौन (Silence) होकर ध्यान में अवश्य बैठें, क्योंकि यह योग-नायिका की उपासना है, जहाँ मौन ही सर्वोच्च प्रार्थना है।)
4. साधना के अत्यंत संवेदनशील और अनिवार्य नियम (Strict Rules for Sadhana)
माता श्रीयोगानायिका साक्षात योग, तपस्या और ब्रह्मांड की पवित्र चेतना का स्वरूप हैं। उनकी साधना में केवल कर्मकांड नहीं, बल्कि आचरण की सर्वोच्च पवित्रता और हृदय की निर्मलता की आवश्यकता होती है। इस साधना का पूर्ण फल प्राप्त करने के लिए इन नियमों का कड़ाई से पालन करना अनिवार्य है:
-
पूर्ण सात्विक जीवन और आहार (Absolute Sattvic Diet): यह योग साधना का सबसे बड़ा और अलंघनीय नियम है। अनुष्ठान के दौरान (या नित्य पाठ करने वाले को) घर में और अपने आहार में मांस (Meat), मदिरा (Alcohol), अंडे, लहसुन, और प्याज का पूर्णतः त्याग कर देना चाहिए। तामसिक भोजन इन्द्रियों को भड़काता है, नाड़ियों को दूषित करता है, और ध्यान (Focus) को नष्ट कर देता है।
-
स्त्रियों का सर्वोच्च सम्मान (Respect for the Divine Feminine): माता योग-नायिका संपूर्ण स्त्री-शक्ति का मूल हैं। जिस व्यक्ति के घर में स्त्रियों (पत्नी, माता, बहन, पुत्री) का अपमान होता है, उन पर हाथ उठाया जाता है, वहां माता कभी प्रवेश नहीं करतीं।
-
सत्य, अहिंसा और अस्तेय (Yamas and Niyamas): महर्षि पतंजलि के योग सूत्रों के ‘यम-नियम’ का पालन करना आवश्यक है। झूठ बोलना, किसी से ईर्ष्या करना, चोरी करना या बेईमानी का धन कमाना इस साधना की ऊर्जा को तुरंत नष्ट कर देता है। अपनी वाणी को शुद्ध और मन को ईर्ष्या-रहित रखें।
-
कठोर ब्रह्मचर्य का पालन (Celibacy): कुण्डलिनी शक्ति को जाग्रत करने और ऊर्जा को ‘ऊर्ध्वरेता’ बनाने के लिए ब्रह्मचर्य परम आवश्यक है। किसी विशेष अनुष्ठान (जैसे 21 या 41 दिन का संकल्प) के दौरान साधक को शारीरिक और मानसिक रूप से पूर्ण ब्रह्मचर्य का पालन करना चाहिए।
-
क्रोध का परित्याग (Anger Management): योग साधना में ‘क्रोध’ सबसे बड़ा शत्रु है। क्रोध करने से संचित योग-ऊर्जा एक क्षण में जलकर राख हो जाती है। इसलिए स्वयं को शांत रखें।
5. उपासना में ध्यान रखने योग्य विशेष सावधानियां (Precautions)
श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली एक अत्यंत जाग्रत और उच्च कोटि का स्तोत्र है, अतः इसकी साधना करते समय कुछ विशेष सावधानियां बरतनी आवश्यक हैं:
-
सकाम या बुरी नीयत से प्रयोग वर्जित (No Evil Motives): यह स्तुति आपकी आध्यात्मिक उन्नति, योग-सिद्धि, सुख-शांति, और संकटों से रक्षा के लिए है। किसी निर्दोष व्यक्ति का अकारण अहित करने, तंत्र प्रयोग (Black magic) करने, या अपना व्यक्तिगत बदला लेने की नीयत से इसका पाठ भूलकर भी न करें। माता परम सात्विक शक्ति हैं, इसका दुरुपयोग साधक का ही पतन करता है।
-
उच्चारण की शुद्धता (Purity of Pronunciation): सहस्रनामों में नाद (ध्वनि) का महत्व सर्वोपरि है। संस्कृत के शब्दों का उच्चारण यथासंभव शुद्ध करने का प्रयास करें। यदि कठिनाई हो, तो पहले इसे ऑडियो से सुनकर धीरे-धीरे सीखें।
-
शारीरिक अपवित्रता का ध्यान: बिना स्नान किए, गंदे वस्त्र पहनकर, जूठे मुंह, या अशुद्ध अवस्था (सूतक, पातक) में सहस्रनामावली की पुस्तक, कुमकुम, या माता के चित्र का स्पर्श सर्वथा वर्जित है। महिलाओं को अपने मासिक धर्म (Menstruation) के दिनों में इस पाठ और पूजा कक्ष से पूर्णतः दूर रहना चाहिए। वे उन दिनों में केवल मानसिक रूप से ध्यान कर सकती हैं।
-
गोपनीयता (Secrecy of Spiritual Experiences): योग साधना के दौरान यदि आपको ध्यान में कोई दिव्य प्रकाश दिखे, अतीन्द्रिय अनुभव हों (Spiritual experiences), या शरीर में झनझनाहट महसूस हो, तो इसका ढिंढोरा (Show-off) समाज में न पीटें। आध्यात्मिक अनुभूतियों को केवल अपने गुरु को बताना चाहिए।
6. आधुनिक युग में श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली की असीम प्रासंगिकता (Relevance in Modern Era)
आज का आधुनिक युग अत्यधिक ‘तनाव’ (Stress), ‘भौतिक अंधी दौड़’ (Rat Race), ‘डिजिटल ओवरलोड’ (Digital Distraction), और ‘मानसिक अशांति’ (Mental Instability) का युग है। लोग धन और करियर तो बना रहे हैं, लेकिन जीवन से ‘शांति’ (Peace), ‘स्वास्थ्य’ (Health), और ‘परम आनंद’ पूरी तरह गायब हो चुके हैं।
आज के समय में इंसान अपनी लौकिक महत्वाकांक्षाओं और मानसिक शांति के बीच भयंकर द्वंद्व (Conflict) झेल रहा है। अत्यधिक स्क्रीन टाइम (Screen Time) और मल्टीटास्किंग ने आधुनिक मनुष्य, विशेषकर युवाओं की एकाग्रता (Attention Span) को नष्ट कर दिया है, जिससे वे एंग्जायटी (Anxiety) और ‘बर्नआउट’ (Mental Burnout) का शिकार हो रहे हैं।
‘श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली’ आधुनिक इंसान के इन्ही ‘मानसिक संकटों’, ‘भटकाव’, और ‘शारीरिक-मानसिक असंतुलन’ का सबसे शक्तिशाली आध्यात्मिक और मनोवैज्ञानिक उपचार (Psychological Healing) है:
-
डिजिटल डिटॉक्स और एकाग्रता (Deep Focus & Mindfulness): जब आप 1000 नामों का लयबद्ध गान और कुमकुमार्चन करते हैं, तो आपका मस्तिष्क बाहरी शोर से कट जाता है। यह ध्यान (Mindfulness) की सर्वोच्च अवस्था है, जो मस्तिष्क के न्यूरॉन्स (Neurons) को शांत करती है। यह ओवरथिंकिंग को रोककर पढ़ाई या काम में ध्यान केंद्रित करने (Deep Work) की अद्भुत क्षमता विकसित करता है।
-
वर्क-लाइफ बैलेंस (Balancing Material & Spiritual Life): माता ‘श्री’ (धन) और ‘योग’ (शांति) दोनों की देवी हैं। यह पाठ आपको सिखाता है कि किस प्रकार ऑफिस की चुनौतियों का सामना करते हुए भी भीतर से एक संन्यासी की तरह शांत (Grounded) रहा जाए। यह आधुनिक वर्क-लाइफ बैलेंस का सर्वोच्च आध्यात्मिक स्वरूप है।
-
तनाव और डिप्रेशन से मुक्ति (Stress Management): आज के युवाओं पर प्रदर्शन (Performance) का भयंकर दबाव है। माता का ध्यान मन में यह विश्वास जगाता है कि ‘सब कुछ एक दैवीय लय में है’। यह विचार साधक को डिप्रेशन और भविष्य के डर से निकालकर एक शांत आत्मविश्वास (Confidence) प्रदान करता है।
-
इमोशनल हीलिंग (Emotional Stability): जब जीवन में रिश्ते टूटते हैं या धोखे मिलते हैं, तो यह पाठ हृदय (अनाहत चक्र) के घावों को भरता है और व्यक्ति को ‘क्षमा’ करने और जीवन में आगे बढ़ने (Move on) की आंतरिक शक्ति (Inner Strength) देता है।
Shri Shriyoganayika Sahasranamavali (श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली) केवल 1000 संस्कृत शब्दों का एक काव्यात्मक संकलन नहीं है; यह उस आदि-ऊर्जा, कुण्डलिनी शक्ति, और शिव की प्राण-चेतना का साक्षात वांग्मय (नाद) स्वरूप है, जिसके एक स्पंदन मात्र से ब्रह्मांड का निर्माण होता है और साधक समाधि को प्राप्त कर लेता है। जब एक साधक अपने सारे लौकिक ज्ञान, दरिद्रता, अहंकार और मानसिक जटिलताओं को त्यागकर, एक योग-जिज्ञासु की भांति पूर्ण शरणागति के साथ इस नामावली को कुमकुम व पुष्पों के साथ माता के श्रीचरणों में समर्पित करता है, तो माता उसे अपने हृदय से लगा लेती हैं।
माता श्रीयोगानायिका अत्यंत कृपालु, भक्त-वत्सल, और अपने निश्छल भक्तों को लौकिक ऐश्वर्य और आध्यात्मिक मोक्ष दोनों प्रदान करने वाली साक्षात योग-जननी हैं। जब भी आपको लगे कि आप जीवन के भौतिक संघर्षों में पूरी तरह टूट चुके हैं, मन में अत्यंत भटकाव है, ध्यान नहीं लगता, बीमारियां शरीर छोड़ नहीं रहीं, या भविष्य का भय सता रहा है, तो शुक्रवार या सोमवार की प्रातः कुशा या लाल आसन पर बैठें, घी का दीपक प्रज्वलित करें, माता पर कुमकुमार्चन करें, और पूर्ण निर्भयता व असीम शांति के साथ इस महास्तोत्र का गान करते हुए अपनी ‘श्रीयोगानायिका माँ’ को पुकारें।
आप स्वयं अनुभव करेंगे कि माता के इन पावन 1000 नामों के नाद ने आपके जीवन की सारी बाधाओं, मानसिक संतापों और दरिद्रता को उखाड़ फेंका है, और साक्षात माता पार्वती ने आपके जीवन को अपार ऐश्वर्य, निरोगी काया, योग-सिद्धि (ध्यान), और परम शांति के दिव्य प्रकाश से आलोकित कर दिया है। ॐ ह्रीं श्रीं योगानायिकायै नमः!
श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावलीः अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQs)
1. श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली क्या है और इसका क्या महत्व है?
श्री श्रीयोगानायिका सहस्रनामावली साक्षात आदिशक्ति (पार्वती/ललिता) के योग-स्वरूप ‘माता श्रीयोगानायिका’ के 1000 परम पवित्र, जाग्रत और शक्तिशाली नामों का एक सिद्ध संकलन है। इसका महत्व इसलिए सर्वोपरि है क्योंकि यह नामावली साधक को लौकिक ‘श्री’ (अपार धन-संपदा, ऐश्वर्य) और आध्यात्मिक ‘योग’ (ध्यान-सिद्धि, कुण्डलिनी जागरण, मोक्ष) दोनों एक साथ प्रदान करती है। यह मानसिक शांति का अचूक अस्त्र है।
2. इस सहस्रनामावली का पाठ या ‘कुमकुमार्चन’ करने से जीवन में कौन सा सबसे बड़ा चमत्कारी लाभ मिलता है?
इस नामावली का सबसे प्रत्यक्ष और त्वरित लाभ ‘ध्यान (Meditation) में अकल्पनीय गहराई का आना’, ‘भयंकर मानसिक तनाव (Depression/Anxiety) से तुरंत मुक्ति’, और ‘अखंड दांपत्य व पारिवारिक सुख की प्राप्ति’ है। इसके नियमित कुमकुमार्चन से व्यक्ति के भीतर की कुण्डलिनी ऊर्जा जाग्रत होती है, असाध्य रोग शांत होते हैं, और घर में हमेशा महालक्ष्मी का वास रहता है।
3. क्या एक सामान्य गृहस्थ व्यक्ति (परिवार वाला) माता श्रीयोगानायिका की साधना कर सकता है?
जी हाँ, बिल्कुल! ‘श्री’ शब्द का अर्थ ही ऐश्वर्य है। एक गृहस्थ व्यक्ति माता की साधना पूर्ण रूप से कर सकता है, बल्कि यह गृहस्थों के लिए अत्यंत फलदायी है क्योंकि यह उन्हें संसार में रहते हुए भी योगियों जैसी शांति प्रदान करती है। इसके लिए केवल ‘दक्षिण मार्ग’ (सात्विक विधि) का पालन करना होता है। सात्विक आहार (बिना लहसुन-प्याज, मांस-मदिरा) और निर्मल हृदय से की गई पूजा माता तुरंत स्वीकार करती हैं।
4. माता श्रीयोगानायिका की आराधना के लिए सप्ताह का कौन सा दिन और समय सर्वोत्तम माना गया है?
माता श्रीयोगानायिका की आराधना के लिए ‘शुक्रवार’ (Friday – ऐश्वर्य/श्री का दिन) और ‘सोमवार’ (Monday – शिव/योग का दिन) सबसे श्रेष्ठ और जाग्रत माने जाते हैं। पूर्णिमा (Full Moon) के दिन इसका पाठ अनंत फलदायी होता है। इसका पाठ प्रातःकाल ‘ब्रह्म मुहूर्त’ (प्रातः 3:30 से 5:30 बजे) या ‘गोधूलि बेला / संध्याकाल’ में लाल या श्वेत वस्त्र धारण कर, पूर्व या उत्तर दिशा की ओर मुख करके करना सर्वाधिक उत्तम है।
5. माता की इस योग साधना को करते समय सबसे बड़ा और अनिवार्य नियम क्या है?
इस साधना का सबसे बड़ा और अनिवार्य नियम ‘क्रोध का पूर्ण परित्याग’ और ‘स्त्रियों का सम्मान’ है। योग साधना में क्रोध करने से संचित ऊर्जा तुरंत नष्ट हो जाती है। इसके अतिरिक्त, जो व्यक्ति घर की महिलाओं का अपमान करता है, उस पर माता कभी प्रसन्न नहीं होतीं। साधना काल में पूर्ण सात्विकता और ब्रह्मचर्य (विशेष संकल्पित अनुष्ठान के दौरान) का पालन करना इस साधना के मूलभूत सिद्धांत हैं।