सनातन धर्म, शाक्त परंपरा, और विशेषकर ‘श्रीविद्या’ (Sri Vidya) के अनंत आध्यात्मिक आकाश में, जब बात भुक्ति (सांसारिक सुख-समृद्धि) और मुक्ति (मोक्ष) दोनों को एक साथ प्राप्त करने की आती है, तो माता ललिता त्रिपुर सुंदरी (Goddess Lalita Tripura Sundari) की उपासना सर्वोपरि मानी जाती है। माता ललिता साक्षात परब्रह्म स्वरूपिणी हैं। उनका यह स्वरूप अत्यंत सौम्य, सौंदर्य से परिपूर्ण, और असीम वात्सल्यमयी है। वे शिव के वाम अंग में विराजमान हैं और संपूर्ण चराचर जगत का संचालन करती हैं।
पौराणिक कथाओं के अनुसार, जब भंडासुर नामक महादैत्य ने स्वर्ग और पृथ्वी पर हाहाकार मचा दिया था और देवताओं को उनके स्थानों से निष्कासित कर दिया था, तब देवताओं ने महायज्ञ किया। उस यज्ञ की अग्नि से साक्षात राजराजेश्वरी ललिता त्रिपुर सुंदरी प्रकट हुईं। उन्होंने भंडासुर का वध कर सृष्टि में पुनः धर्म और शांति की स्थापना की। माता ललिता की महिमा का सबसे विस्तृत और प्रामाणिक वर्णन ‘ब्रह्माण्ड पुराण’ (Brahmanda Purana) में मिलता है, जहाँ भगवान हयग्रीव (विष्णु जी के अवतार) ने महर्षि अगस्त्य को माता के 1000 अत्यंत गोपनीय और जाग्रत नामों का उपदेश दिया था।
इन्हीं 1000 दिव्य नामों के संग्रह को ‘श्री ललिता सहस्रनाम’ (Shri Lalita Sahasranama) कहा जाता है। कथा आती है कि माता ललिता की आज्ञा से वशिनी आदि आठ वाग्देवताओं (वाणी की देवियों) ने स्वयं इन 1000 नामों की रचना की थी। यह कोई साधारण स्तुति नहीं है; यह एक ऐसा जाग्रत महामंत्र और नाद-ब्रह्म है, जो जीवन के भयंकर से भयंकर मानसिक संतापों, घोर दरिद्रता, रोगों और जन्म-मरण के चक्र को पल भर में भस्म कर एक दिव्य आनंद और ऐश्वर्य की स्थापना करता है।
जब इन 1000 नामों का उपयोग माता के अर्चन (कुमकुम या पुष्प अर्पित करने) के लिए किया जाता है, तो प्रत्येक नाम के अंत में ‘नमः’ लगाया जाता है (जैसे- ॐ श्रीमात्रे नमः), और इसी शृंखला को ‘श्री ललिता सहस्रनामावली’ (Shri Lalita Sahasranamavali) कहा जाता है।
श्रीललितासहस्रनामस्तोत्रम् शिवकृतम् हिंदी | Shri Lalita Sahasranamavali
॥ श्रीमहादेव उवाच ॥
हरनेत्रसमुद्भूतः स वह्निर्न महेश्वरम् ।
पुनर्गन्तुं शशाकाथ कदाचिदपि नारद ॥ १ ॥
बभूव वडवारूपस्तापयामास मेदिनीम् ।
ततो ब्रह्मा समागत्य वडवारूपिणं च तम् ॥ २ ॥
नीत्वा समुद्रं सम्प्रार्थ्यं तत्तोयेऽस्थापयन्मुने ।
ययुर्देवा निजं स्थानं कामशोकेन मोहिताः ॥ ३ ॥
समाश्वस्य रतिं स्वामी पुनस्ते जीवितो भवेत् ॥ ४ ॥
श्रथ प्राह महादेवं पार्वती रुचिरानना ।
त्रिजगज्जननी स्मित्वा निर्जने तत्र कानने ॥ ५ ॥
॥ श्रीदेव्युवाच ॥
मामाद्यां प्रकृतिं देव लब्धुं पत्नीं महत्त्तपः ।
चिरं करोषि तत्कस्मात्कामोऽयं नाशितस्त्वया ॥ ६ ॥
कामे विनष्टे पत्न्याः किं विद्यते ते प्रयोजनम् ।
योगिनामेष धर्मो वै यत्कामस्य विनाशनम् ॥ ७ ॥
श्री ललिता सहस्रनामावली
इति श्रुत्वा वचस्तस्याः शङ्करश्चकितस्तदा ।
सन्ध्यायन् ज्ञातवानाद्यां प्रकृतिं पर्वतात्मजाम् ॥ ८ ॥
ततो निमील्य नेत्राणि प्रहर्षपुलकान्वितः ।
निरीक्ष्य पार्वतीं प्राह सर्वलोकैकसुन्दरीम् ॥ ९ ॥
जाने त्वां प्रकृतिं पूर्णामाविर्भूतां स्वलीलया ।
त्वामेव लब्धुं ध्यानस्थश्चिरं तिष्ठामि कानने ॥ १० ॥
अद्याहं कृतकृत्योऽस्मि यत्त्वां साक्षात्परात्पराम् ।
पुरः पश्यामि चार्वङ्गीं सतीमिव मम प्रियाम् ॥ ११ ॥
॥ श्रीदेव्युवाच ॥
तव भावेन तुष्टाऽहं सम्भूय हिमवद्वृहे ।
त्वामेव च पतिं लब्धुं समायाता तवान्तिकम् ॥ १२ ॥
यो मां यादृशभावेन सम्प्रार्थयति भक्तितः ।
तस्य तेनैव भावेन पूरयामि मनोरथान् ॥ १३ ॥
अहं सैव सती शम्भो दक्षस्य च महाध्वरे ।
विहाय त्वां गता काली भीमा त्रिलोक्यमोहिनी ॥ १४ ॥
॥ शिव उवाच ॥
यदि मे प्राणतुल्यासि सती त्वं चारुलोचना ।
तदा यथा महामेघप्रभा सा भीमरूपिणी ॥ १५ ॥
बभूव दक्षयज्ञस्य विनाशाय दिगम्बरी ।
काली तथा स्वरूपेण चात्मानं दर्शयस्व माम् ॥ १६ ॥
श्री ललिता सहस्रनामावली
इत्युक्ता सा हिमसुता शम्भुना मुनिसत्तमम् ।
बभूव पूर्ववत्काली स्निग्धाञ्जनचयप्रभा ॥ १७ ॥
दिगम्बरी क्षरद्रक्ता भीमायतविलोचना ।
पीनोन्नतकुचद्वन्द्वचारुशोभितवक्षसा ॥ १८ ॥
गलदापादसंलम्बिकेशपुञ्जभयानका ।
ललज्जिह्वा ज्वलद्दन्तनखरैरुपशोभिता ॥ १९ ॥
उद्यत्च्छशाङ्कनिचयैर्मेघपङ्क्तिरिवाम्बरे ।
आजानुलम्बिमुण्डालिमालयाऽतिविशालया ॥ २० ॥
राजमाना महामेघपङक्तिश्चञ्चलया यथा ।
भुजैश्चतुर्भिर्भूयोच्चैः शोभमाना महाप्रभा ॥ २१ ॥
विचित्ररत्नविभ्राजन्मुकुटोज्वलमस्तका ।
तां विलोक्य महादेवः प्राह गद्गदया गिरा ॥ २२ ॥
श्री ललिता सहस्रनामावली
रोमाञ्चिततनुर्भक्त्या प्रहृष्टात्मा महामुने ।
चिरं त्वद्विरहेनेदं निर्दग्धं हदयं मम ॥ २३ ॥
त्वमन्तर्यामिनी शक्तिर्हृदयस्था महेश्वरी ।
आराध्य त्वत्पदाम्भोजं धृत्वा हृदयपङ्कजे ॥ २४ ॥
त्वद्विच्छेदसमुत्तप्तं हृत्करोमि सुशीतलम् ॥ २५ ॥
इत्युक्त्वा स महादेवो योगं परममास्थितः ।
शयितस्तत्पदाम्भोजं दधार हृदये तदा ॥ २६ ॥
ध्यानानन्देन निष्पन्दशवरूपधरः स्थितः ।
व्याधूर्णमाननेत्रस्तां ददर्श परमादरः ॥ २७ ॥
अंशतः गुरतः स्थित्वा पञ्चवक्त्रः कृताञ्जलिः ।
सहस्रनामभिः कालीं तुष्टाव परमेश्वरीम् ॥ २८ ॥
॥ शिव उवाच ॥
अनाद्या परमा विद्या प्रधाना प्रकृतिः परा ।
प्रधानपुरुषाराध्या प्रधानपुरुषेश्वरी ॥ २९ ॥
प्राणात्मिका प्राणशक्तिः सर्वप्राणहितैषिणी ।
उमा चोत्तमकेशिन्युत्तमा चोन्मत्तभैरवी ॥ ३० ॥
उर्वशी चोन्नता चोग्रा महोग्रा चोन्नतस्तनी ।
उग्रचण्डोग्रनयना महोग्रा दैत्यनाशिनी ॥ ३१ ॥
उग्रप्रभावती चोग्रवेगाऽनुग्राऽप्रमर्दिनी ।
उग्रतारोग्रनयना चोर्ध्वस्थाननिवासिनी ॥ ३२ ॥
उन्मत्तनयनाऽत्युग्रदन्तोत्तुङ्गस्थलालया ।
उल्लासिन्युल्लासचित्ता चोत्फल्लनयनोज्जला ॥ ३३ ॥
श्री ललिता सहस्रनामावली
उत्फुल्लकमलारूढा कमला कामिनी कला ।
काली करालवदना कामिनी मुखकामिनी ॥ ३४ ॥
कोमलाङ्गी कृशाङ्गी च कैटभासुरमर्दिनी ।
कालिन्दी कमलस्था च कान्ता काननवासिनी ॥ ३५ ॥
कुलीना निष्कला कृष्णा कालरात्रिस्वरूपिणी ।
कुमारी कामरूपा च कामिनी कृष्णपिङ्गला ॥ ३६ ॥
कपिला शान्तिदा शुद्धा शङ्करार्धशरीरिणी ।
कौमारी कार्त्तिकी दुर्गा कौशिकी कुण्डलोज्जवला ॥ ३७ ॥
कुलेश्वरी कुलश्रेष्ठा कुण्डलोज्ज्वलमस्तका ।
भवानी भाविनी वाणी शिवा च शिवमोहिनी ॥ ३८ ॥
शिवप्रिया शिवाराध्या शिवप्राणैकवल्लभा ।
शिवपत्नी शिवस्तुत्या शिवानन्दप्रदायिनी ॥ ३९ ॥
नित्यानन्दमयी नित्या सच्चिदानन्दविग्रहा ।
त्रैलोक्यजननी शम्भुहृदयस्था सनातनी ॥ ४० ॥
सदया निर्दया माया शिवा त्रैलोक्यमोहिनी ।
ब्रह्मादित्रिदशाराध्या सर्वाभीष्टप्रदायिनी ॥ ४१ ॥
श्री ललिता सहस्रनामावली
ब्रह्माणी ब्रह्म गायत्री सावित्री ब्रह्मसंस्तुता ।
ब्रह्मोपास्या ब्रह्मशक्तिर्ब्रह्मसृष्टिविधायिनी ॥ ४२ ॥
कमण्डलुकरा सष्टिकर्त्री ब्रह्मस्वरूपिणी ।
चतुर्भुजात्मिका यज्ञसूत्ररूपा दृढव्रता ॥ ४३ ॥
हंसारूढा चतुर्वक्त्रा चतुर्वेदाभिसंस्थुता ।
वैष्णवी पालनकारी महालक्ष्मीर्हरिप्रिया ॥ ४४ ॥
शङ्खचक्रधरा विष्णुशक्तिर्विष्णुस्वरूपिणी ।
विष्णुप्रिया विष्णुमाया विष्णुप्राणैकवल्लभा ॥ ४५ ॥
योगनिद्राऽक्षरा विष्णुमोहिनी विष्णुसंस्तुता ।
विष्णुसम्मोहनकरी त्रैलोक्यपरिपालिनी ॥ ४६ ॥
शङ्खिनी चक्रिणी पद्मा पद्मिनी मुसलायुधा ।
पद्मालया पद्महस्ता पद्ममालादिभूषिता ॥ ४७ ॥
गरुडस्था चारुरूपा सम्पद्रूपा सरस्वती ।
विष्णुपार्श्वस्थिता विष्णुपरमाऽऽह्लाददायिनी ॥ ४८ ॥
सम्पत्तिः सम्पदाधारा सर्वसम्पत्प्रदायिनी ।
श्रीर्विद्या सुखदा सौख्यदायिनी दुःखनाशिनी ॥ ४९ ॥
श्री ललिता सहस्रनामावली
दुःखहन्त्री सुखकरी सुखासीना सुखप्रदा ।
सुखप्रसन्नवदना नारायणमनोरमा ॥ ५०।
नारायणी जगद्धात्री नारायणविमोहिनी ।
नारायणशरीरस्था वनमालाविभूषिता ॥ ५१ ॥
दैत्यघ्नी पीतवसना सर्वदैत्यप्रमर्दिनी ।
वाराही नारसिंही च रामचन्द्रस्वरूपिणी ॥ ५२ ॥
रक्षोघ्नी काननावासा चाहल्याशापमोचिनी ।
सेतुबन्धकरी सर्वरक्षःकुलविनाशिनी ॥ ५३ ॥
सीता पतिव्रता साध्वी रामप्राणैकवल्लभा ।
अशोककाननावासा लङ्केश्वरविनाशिनी ॥ ५४ ॥
नीतिः सुनीतिः सुकृति कीर्तिर्मेधा वसुन्धरा ।
दिव्यमाल्यधरा दिव्या दिव्यगन्धानुलेपना ॥ ५५ ॥
दिव्यवस्त्रपरीधाना दिव्यस्थाननिवासिनी ।
माहेश्वरी प्रेतसंस्था प्रेतभूमिनिवासिनी ॥ ५६ ॥
निर्जनस्था श्मशानस्था भैरवी भीमलोचना ।
सुघोरनयना घोरा घोररूपा घनप्रभा ॥ ५७ ॥
घनस्तनी वरा श्यामा प्रेतभूमिकृतालया ।
खट्वाङ्गधारिणी द्वीपिचर्माम्बरसुशोभना ॥ ५८ ॥
श्री ललिता सहस्रनामावली
महाकाली चण्डवक्त्रा चण्डमुण्डविनाशिनी ।
उद्यानकाननावासा पुष्पोद्यानवनप्रिया ॥ ५९ ॥
बलिप्रिया मांसभक्ष्या रुधिरासवभक्षिणी ।
भीमरावा साट्टहासा रणनृत्यपरायणा ॥ ६० ॥
असुरा सृक्प्रिया तुष्टा दैत्यदानवमर्दिनी ।
दैत्यविद्राविणी दैत्यमथनी दैत्यसूदनी ॥ ६१ ॥
देत्यघ्नी दैत्यहन्त्री च महिषासुरमर्दिनी ।
रक्तबीजनिहन्त्री च शुम्भासुरविनाशिनी ॥ ६२ ॥
निशुम्भहन्त्री धूम्राक्षमर्दिनी दुर्गहारिणी ।
दुर्गासुरनिहन्त्री च शिवदूती महाबला ॥ ६३ ॥
महाबलवती चित्रवस्त्रा रक्ताम्बराऽमला ।
विभला ललिता चारुहासा चारुस्त्रिलोचना ॥ ६४ ॥
अजेया जयदा ज्येष्ठा जयशीलाऽपराजिता ।
विजया जाह्नवी दुष्टजृम्भिणी जयदायिनी ॥ ६५ ॥
जगद्रक्षाकरी सर्वजगच्चैतन्यकारिणी ।
जया जयन्ती जननी जनभक्षणतत्परा ॥ ६६ ॥
जलरूपा जलस्था च जप्या जापकवत्सला ।
जाज्वल्यमाना यज्ञाशा जन्मनाशविर्वजिता ॥ ६७ ॥
जरातीता जगन्माता जगद्रूपा जगन्मयी ।
जङ्गमा ज्वालिनी जृम्भा स्तम्भिनी दुष्टतापिनी ॥ ६८ ॥
श्री ललिता सहस्रनामावली
त्रिपुरघ्नी त्रिनयना महात्रिपुरतापिनी ।
तृष्णा जातिः पिपासा च बुभुक्षा त्रिपुरा प्रभा ॥ ६९ ॥
त्वरिता त्रिपुटा त्र्यक्षा तन्वी तापविवीर्जेता ।
त्रिलोकेशी तीव्रवेगा तीव्रा तिव्रबलाऽलया ॥ ७० ॥
निःशङ्का निर्मलाभा च निरातङ्काऽमलप्रभा ।
विनीता विनयाभिज्ञा विशेषज्ञा विलक्षणा ॥ ७१ ॥
वरदा वल्लभा विद्युत्प्रभा विनयशालिनी ।
बिम्बोष्ठी विधुवक्त्रा च विवस्त्रा विनयप्रभा ॥ ७२ ॥
विश्वेशपत्नी विश्वात्मा विश्वरूपा बलोत्कटा ।
विश्वेशी विश्ववनिता विश्वमाता विचक्षणा ॥ ७३ ॥
विदुषी विश्वविदिता विश्वमोहनकारिणी ।
विश्वमूर्तिर्विश्वधरा विश्वेशपरिपालिनी ॥ ७४ ॥
विश्वकर्त्री विश्वहर्त्री विश्वपालनतत्परा ।
विश्वेशहृदयावासा विश्वेश्वरमनोरमा ॥ ७५ ॥
विश्वहा विश्वनिलया विश्वमाया विभूतिदा ।
विश्वा विश्वोपकारा च विश्वप्राणात्मिकापि च ॥ ७६ ॥
विश्वप्रिया विश्वमयी विश्वदुष्टविनाशिनी ।
दाक्षायणी दक्षकन्या दक्षयज्ञविनाशिनी ॥ ७७ ॥
विश्वम्भरी वसुमती वसुधा विश्वपावनी ।
सर्वातिशायिनी सर्वदुःखदारिद्र्यहारिणी ॥ ७८ ॥
महाविभूतिरव्यक्ता शाश्वती सर्वसिद्धिदा ।
अचिन्त्याऽचिन्त्यरूपा च केवला परमात्मिका ॥ ७९ ॥
सर्वज्ञा सर्वविषया सर्वोपरिपरायणा ।
सर्वस्यार्तिहरा सर्वमङ्गला मङ्गलप्रदा ॥ ८० ॥
मङ्गलार्हा महादेवी सर्वमङ्गलदायिका ।
सर्वान्तरस्था सर्वार्थरूपिणी च निरञ्जना ॥ ८१ ॥
चिच्छक्तिश्चिन्मयी सर्वविद्या सर्वविधायिनी ।
शान्तिः शान्तिकरी सौम्या सर्वा सर्वप्रदायिनी ॥ ८२ ॥
शान्तिः क्षमा क्षेमकरी क्षेत्रज्ञा क्षेत्रवासिनी ।
क्षणात्मिका क्षीणतनुः क्षीणाङ्गी क्षीणमध्यमा ॥ ८३ ॥
क्षिप्रगा क्षेमदा क्षिप्ता क्षणदा क्षणवासिनी ।
वृत्तिर्निवृत्तिर्भूतानां प्रवृत्तिर्वृत्तलोचना ॥ ८४ ॥
व्योममूर्तिर्व्योमसंस्था व्योमालयकृताश्रया ।
चन्द्रानना चन्द्रकान्तिश्चन्द्रार्धाङ्कितमस्तका । ८५ ॥
चन्द्रप्रभा चन्द्रकला शरच्चन्द्रनिभानना ।
चन्द्रात्मिका चन्द्रमुखी चन्द्रशेखरवल्लभा ॥ ८६ ॥
श्री ललिता सहस्रनामावली
चन्द्रशेखरवक्षःस्था चन्द्रलोकीनेवासिनी ।
चन्द्रशेखरशैलस्था चञ्चला चञ्चलेक्षणा ॥ ८७ ॥
छिन्नमस्ता छागमांसप्रिया छागबलिप्रिया ।
ज्योत्स्ना ज्योतिर्मयी सर्वज्यायसी जीवनात्मिका ॥ ८८ ॥
सर्वकार्यनियन्त्री च सर्वभूतहितैषिणी ।
गुणातीता गुणमयी त्रिगुणा गुणशालिनी ॥ ८९ ॥
गुणैकनिलया गौरी गुह्या गोपकुलोद्भवा ।
गरीयसी गुरुरता गुह्यस्थाननिवासिनी ॥ ९० ॥
गुणज्ञा निर्गुणा सर्वगुणार्हा गुहयकाऽम्बिका ।
गलज्जटा गलत्केशा गलद्रुधिरचर्चिता ॥ ९१ ॥
गजेन्द्रगमना गन्त्री गीतनृत्यपरायणा ।
गमनस्था गयाध्यक्षा गणेशजननी तथा ॥ ९२ ॥
गानप्रिया गानरता गृहस्था गृहिणी परा ।
गजसंस्था गजारूढा ग्रसन्ती गरुडासना ॥ ९३ ॥
योगस्था योगिनीगम्या योगचिन्तापरायणा ।
योगिध्येया योगिवन्द्या योगलभ्या युगात्मिका ॥ ९४ ॥
योगिज्ञेया योगयुक्ता महायोगेश्वरेश्वरी ।
योगानुरक्ता युगदा युगान्तजलदप्रभा ॥ ९५ ॥
युगानुकारिणी यज्ञरूपा सूर्यसमप्रभा ।
युगान्तानिलवेगा च सर्वयज्ञफलप्रदा ॥ ९६ ॥
संसारयोनिः संसारव्यापिनी सफलास्पदा ।
संसारतरुनिःसेव्या संसारार्णवतारिणी ॥ ९७ ॥
सर्वार्थसाधिका सर्वा संसारव्यापिनी तथा ।
संसारबन्धकर्त्री च संसारपरिवर्जिता ॥ ९८ ॥
दुर्निरीक्ष्या सुदुष्प्राप्या भूतिर्भूतिमतीत्यपि ।
अत्यन्तविभवाऽरूपा महाविभवरूपिणी ॥ ९९ ॥
शब्दब्रह्मस्वरूपा च शब्दयोनिः परात्परा ।
भूतिदा भूतिमाता च भूतिस्तन्द्री विभूतिदा ॥ १०० ॥
भूतान्तरस्था कूटस्था भूतनाथप्रियाङ्गना ।
भूतमाता भूतनाथा भूतालयनिवासिनी ॥ १०१ ॥
भूतनृत्यप्रिया भूतसङ्गिनी भूतलाश्रया ।
जन्ममृत्युजरातीता महापुरुषसङ्गता ॥ १०२ ॥
भुजगा तामसी व्यक्ता तमोगुणवती तथा ।
त्रितत्त्वा तत्त्वरूपा च तत्त्वज्ञा तत्त्वकप्रिया ॥ १०३ ॥
त्र्यम्बका त्र्यम्बकरता शुक्ला त्र्यम्बकरूपिणी ।
त्रिकालज्ञा जन्महीना रक्ताङ्गी ज्ञानरूपिणी ॥ १०४ ॥
अकार्या कार्यजननी ब्रह्माख्या ब्रह्मसंस्थिता ।
वैराग्ययुक्ता विज्ञानगम्या धर्मस्वरूपिणी ॥ १०५ ॥
सर्वधर्मविधानज्ञा धर्मिष्ठा धर्मतत्परा ।
धर्मिष्ठपालनकरी धर्मशास्त्रपरायणा ॥ १०६ ॥
धर्माधर्मविहीना च धर्मजन्यफलप्रदा ।
धर्मिणी धर्मनिरता धर्मिणामिष्टदायिनी ॥ १०७ ॥
श्री ललिता सहस्रनामावली
धन्या धीर्धारणा धीरा धन्वनी धनदायिनी ।
धनुष्मती धरासंस्था धरणी स्थितिकारिणी ॥ १०८ ॥
सर्वयोनिर्विश्वयोनिरपांयोनिरयोनिजा ।
रुद्राणी रुद्रवनिता रुद्रैकादशरूपिणी ॥ १०९ ॥
रुद्राक्षमालिनी रौद्री भुक्तिमुक्तिफलप्रदा ।
ब्रह्मोपेन्द्रप्रवन्द्या च नित्यं मुदितमानसा ॥ ११० ॥
इन्द्राणी वासवी चैन्द्री विचित्रैरावतस्थिता ।
सहस्रनेत्रा दिव्याङ्गी दिव्यकेशविलासिनी ॥ १११ ॥
दिव्याङ्गना दिव्यनेत्रा दिव्यचन्दनचर्चिता ।
दिव्यालङ्करणा दिव्यश्वेतचामरवीजिता ॥ ११२ ॥
दिव्यहारा दिव्यपदा दिव्यनूपुरशोभिता ।
केयूरशोभिता हृष्टा हृष्टचित्तप्रहर्षिणी ॥ ११३ ॥
सम्प्रहृष्टमना हर्षप्रसन्नवदना तथा ।
देवेन्द्रवन्द्यपादाब्जा देवेन्द्रपरिपूजिता ॥ ११४ ॥
रजसा रक्तनयना रक्तपुष्पप्रिया सदा ।
रक्ताङ्गी रक्तनेत्रा च रक्तोत्पलविलोचना ॥ ११५ ॥
रक्ताभा रक्तवस्त्रा च रक्तचन्दनचर्चिता ।
रक्तेक्षणा रक्तभक्ष्या रक्तमत्तोरगाश्रया ॥ ११६ ॥
रक्तदन्ता रक्तजिह्वा रक्तभक्षणतत्परा ।
रक्तप्रिया रक्ततृष्टा रक्तपानसुतत्परा ॥ ११७ ॥
बन्धूकुसुमाभा च रक्तमाल्यानुलेपना ।
स्फुरद्रक्ताञ्चिततनुः स्फुरत्सूर्यशतप्रभा ॥ ११८ ॥
स्फुरन्नेत्रा पिङ्गजटा पिङ्गला पिङ्गलेक्षणा ।
बगला पीतवस्त्रा च पीतपुष्पप्रिया सदा ॥ ११९ ॥
पीताम्बरा पिबद्रक्ता पीतपुष्पोपशोभिता ।
शत्रुघ्नी शत्रुसम्मोहजननी शत्रुतापिनी ॥ १२० ॥
शत्रुप्रमर्दिनी शत्रुवाक्यस्तम्भनकारिणी ।
उच्चाटनकरी सर्वदुष्टोत्सारणकारिणी ॥ १२१ ॥
शत्रुविद्राविणी शत्रुसम्मोहनकरी तथा ।
विपक्षमर्दनकरी शत्रुपक्षक्षयङ्करी ॥ १२२ ॥
श्री ललिता सहस्रनामावली
सर्वदुष्टघातिनी च सर्वदुष्टविनाशिनी ।
द्विभुजा शूलहस्ता च त्रिशूलवरधारिणी ॥ १२३ ॥
दुष्टसन्तापजननी दुष्टक्षोभप्रवर्धिनी ।
दुष्टानां क्षोभसम्बद्धा भक्तक्षोभनिवारिणी ॥ १२४ ॥
दुष्टसन्तापिनी दुष्टसन्तापपरिमर्दिनी ।
सन्तापरहिता भक्तसन्तापपरिनाशिनी ॥ १२५ ॥
अद्वैता द्वैतरहिता निष्कला ब्रह्मरूपिणी ।
त्रिदशेशी त्रिलोकेशी सर्वेशी जगदीश्वरी ॥ १२६ ॥
ब्रह्मेशसेवितपदा सर्ववन्द्यपदाम्बुजा ।
अचिन्त्यरूपचरिता चाचिन्त्यबलविक्रमा ॥ १२७ ॥
सर्वाचिन्त्यप्रभावा च स्वप्रभावप्रदर्शिनी ।
अचिन्त्यमहिमाऽचिन्त्यरूपा सौन्दर्यशालिनी ॥ १२८ ॥
अचिन्त्यवेशशोभा च लोकाचिन्त्यगुणान्विता ।
अचिन्त्यशक्तिर्दुश्चिन्त्यप्रभावा चिन्त्यरूपिणी ॥ १२९ ॥
योगीचिन्त्या महाचिन्तानाशिनी चेतनात्मिका ।
गिरिजा दक्षजा विश्वजनयित्री जगत्प्रसूः ॥ १३० ॥
सन्नम्याऽप्रणता सर्वप्रणतार्तिहरी तथा ।
प्रणतैश्वर्यदा सर्वप्रणताशुभनाशिनी ॥ १३१ ॥
प्रणतापन्नाशकरी प्रणताशुभमोचनी ।
सिद्धेश्वरी सिद्धसेव्या सिद्धचारणसेविता ॥ १३२ ॥
सिद्धिप्रदा सिद्धिकरी सर्वसिद्धगणेश्वरी ।
अष्टसिद्धिप्रदा सिद्धगणसेव्यपदाम्बुजा ॥ १३३ ॥
कात्यायनी स्वधा स्वाहा वषड् वौषट्स्वरूपिणी ।
पितृणां तृप्तिजननी कव्यरुपा सुरेश्वरी ॥ १३४ ॥
हव्यभोक्त्री हव्यतुष्टा पितृरूपाऽसितप्रिया ।
कृष्पपक्षप्रपूज्या च प्रेतपक्षसमर्चिता ॥ १३५ ॥
अष्टहस्ता दशभुजा चाष्टादशभुजान्विता ।
चतुर्दशभुजाऽसङ्ख्यभुजवल्लीविराजिता ॥ १३६ ॥
श्री ललिता सहस्रनामावली
सिंहपृष्ठसमारूढा सहस्रभूजराजिता ।
भुवनेशी चान्नपूर्णा महात्रिपुरसुन्दरी ॥ १३७ ॥
त्रिपुरा सुन्दरी सौम्यमुखी सुन्दरलोचना ।
सुन्दरास्या शुभ्रदंष्ट्रा सुभ्रूः पर्वतनन्दिनी ॥ १३८ ॥
नीलोत्पलदलश्यामा स्मेरोत्फुल्लमुखाम्बुजा ।
सत्यसन्धा पद्मवक्त्रा भ्रूकुटीकुटिलानना ॥ १३९ ॥
विद्याधरी वरारोहा महासन्ध्यास्वरुपिणी ।
अरुन्धती हिरण्याक्षी सुधूम्राक्षी शुभेक्षणा ॥ १४० ॥
श्रुतिः स्मृतिः कृतिर्योगमाया पुण्या पुरातनी ।
वाग्देवता वेदविद्या ब्रह्मविद्यास्वरूपिणी ॥ १४१ ॥
वेदशक्तिर्वेदमाता वेदाद्या परमा गतिः ।
आन्वीक्षिकी तर्कविद्या योगशास्त्रप्रकाशिनी ॥ १४२ ॥
धूमावती वियन्मूर्तिर्विद्युन्माला विलासिनी ।
महाव्रता सदानन्दनन्दिनी नगनन्दिनी ॥ १४३ ॥
सुनन्दा यमुना चण्डी रुद्रचण्डी प्रभावती ।
पारिजातवनावासा पारिजातवनप्रिया ॥ १४४ ॥
सुपुष्पगन्धसन्तुष्टा दिव्यपुष्पोपशोभिता ।
पुष्पकाननसद्वासा पुष्पमालाविलासिनी ॥ १४५ ॥
पुष्पमाल्यधरा पुष्पगुच्छालङ्कृतदेहिका ।
प्रतप्तकाञ्चनाभासा शुद्धकाञ्चनमण्डिता ॥ १४६ ॥
सुवर्णकुण्डलवती स्वर्णपुष्पप्रिया सदा ।
नर्मदा सिन्धुनिलया समुद्रतनया तथा ॥ १४७ ॥
षोडशी षोडशभुजा महाभुजङ्गमण्डिता ।
पातालवासिनी नागी नागेन्द्रकृतभूषणा ॥ १४८ ॥
नागिनी नागकन्या च नागमाता नगालया ।
दुर्गाऽऽपत्तारिणी दुर्गदुष्टग्रहनिवारिणी ॥ १४९ ॥
अभयाऽऽपन्निहन्त्री च सर्वापत्परिनाशिनी ।
ब्रह्मण्या श्रुतिशास्त्रज्ञा जगतां कारणात्मिका ॥ १५० ॥
निष्कारणा जन्महीना मृत्युञ्जयमनोरमा ।
मृत्युञ्जयहृदावासा मूलाधारनिवासिनी । १५१ ॥
षट्चक्रसंस्था महती महोत्सवविलासिनी ।
रोहिणी सुन्दरमुखी सर्वविद्याविशारदा ॥ १५२ ॥
सदसद्वस्तुरूपा च निष्कामा कामपीडिता ।
कामातुरा काममत्ता काममानससत्तनुः ॥ १५३ ॥
कामरूपा च कालिन्दी कचालम्बितविग्रहा ।
अतसीकुसुमाभासा सिंहपृष्ठनिषेदुषी ॥ १५४ ॥
युवती यौवनोद्रिक्ता यौवनोद्रिक्तमानसा ।
अदितिर्देवजननी त्रिदशार्तिविनाशिनी ॥ १५५ ॥
दक्षिणाऽपूर्ववसना पूर्वकालविवर्जिता ।
अशोका शोकरहिता सर्वशोकनिवारिणी ॥ १५६ ॥
श्री ललिता सहस्रनामावली
अशोककुसुमाभासा शोकदुःखक्षयङ्करी ।
सर्वयोषित्स्वरूपा च सर्वप्राणिमनोरमा ॥ १५७ ॥
महाश्चर्या मदाश्चर्या महामोहस्वरूपिणी ।
महामोक्षकरी मोहकारिणी मोहदायिनी ॥ १५८ ॥
अशोच्या पूर्णकामा च पूर्णा पूर्णमनोरथा ।
पूर्णाभिलषिता पूर्णनिशानाथसमानना ॥ १५९ ॥
द्वादशार्कस्वरूपा च सहस्रार्कसमप्रभा ।
तेजस्विनी सिद्धमाता चन्द्रा नयनरक्षणा ॥ १६० ॥
अपराऽपारमाहात्म्या नित्यविज्ञानशालिनी ।
विवस्वती हव्यवाहा जातवेदःस्वरूपिणी ॥ १६१ ॥
स्वैरिणी स्वेच्छविहरा निर्बीजा बीजरूपिणी ।
अनन्तवर्णाऽनन्ताख्याऽनन्तसंस्था महोदरी ॥ १६२ ॥
दुष्टभूतापहन्त्री च सद्धृत्तपरिपालिका ।
कपालिनी पानमत्ता मत्तवारणगामिनी ॥ १६३ ॥
विन्ध्यस्था विन्ध्यनिलया विन्ध्यपर्वतवासिनी ।
बन्धुप्रिया जगद्वन्धुः पवित्रा सपवित्रिणी ॥ १६४ ॥
परामृताऽमृतकला चापमृत्युविनाशिनी ।
महारजतसङ्काशा रजताद्रिनिवासिनी ॥ १६५ ॥
काशीविलासिनी काशीक्षेत्ररक्षणतत्परा ।
योनिरूपा योनिपीठस्थिता योनिस्वरूपिणी ॥ १६६ ॥
कामोल्लसितचार्वङ्गी कटाक्षक्षेपमोहिनी ।
कटाक्षक्षेपनिरता कल्पवृक्षस्वरूपिणी ॥ १६७ ॥
पाशाङ्कुशधरा शक्तिर्धारिणी खेटकायुधा ।
बाणायुधाऽमोघशस्त्रा दिव्यशस्त्राऽस्रवर्षिणी ॥ १६८ ॥
महास्त्रजालविक्षेपविपक्षक्षयकारिणी ।
घण्टिनी पाशिनी पाशहस्ता पाशाङ्कुशायुधा ॥ १६९ ॥
चित्रसिंहासनगता महासिंहासनस्थिता ।
मन्त्रात्मिका मन्त्रबीजा मन्त्राधिष्ठातृदेवता ॥ १७० ॥
सुरूपाऽनेकरूपा च विरूपा बहुरूपिणी ।
विरूपाक्षप्रियतमा विरूपाक्षमनोरमा ॥ १७१ ॥
विरूपाक्षा कोटराक्षी कूटस्था कूटरूपिणी ।
करालास्या विशालास्या धर्मशास्रार्थपारागा ॥ १७२ ॥
मूलक्रिया मूलरूपा मूलप्रकृतिरूपिणी ।
कामाक्षी कमनीया च कामेशी भगमङ्गला ॥ १७३ ॥
सूभगा भोगिनी भोग्या भाग्यदा सुभगा भगा ।
श्वेताऽरुणा बिन्दुरूपा वेदयोनिर्ध्वनिक्षणा ॥ १७४ ॥
अध्यात्मविद्या शास्त्रार्थकुशला शैलनन्दिनी ।
नगाधिराजपुत्री च नगपुत्री नगोद्भवा ॥ १७५ ॥
गिरीन्द्रबाला गिरिशप्राणतुल्या मनोरमा ।
प्रसन्ना चारुवदना प्रसन्नास्या प्रसन्नदा ॥ १७६ ॥
शिवप्राणा पतिप्राणा पतिसम्मोहकारिणी ।
मृगाक्षी चञ्चलापाङ्गी सुदृष्टिर्हंसगामिनी ॥ १७७ ॥
नित्यं कुतूहलपरा नित्यानन्दाऽभिनन्दिता ।
सत्यविज्ञानरूपा च तत्त्वज्ञानैककारिणी ॥ १७८ ॥
त्रैलोक्यसाक्षिणी लोकधर्माधर्मप्रदर्शिनी ।
धर्माऽधर्मविधात्री च शम्भुप्राणात्मिका परा ॥ १७९ ॥
मेनकागर्भसम्भूता मैनाकभगिनी तथा ।
श्रीकण्ठा कण्ठहारा च श्रीकण्ठहृदयस्थिता ॥ १८० ॥
श्रीकण्ठकण्ठजप्या च नीलकण्ठमनोरमा ।
कालकूटात्मिका कालकूटभक्षणकारिणी ॥ १८१ ॥
वर्णमाला सिद्धिकला षट्चक्रक्रमवासिनी ।
मूलकेलीरता स्वाधिष्ठाना तुर्यनिवासिनी ॥ १८२ ॥
श्री ललिता सहस्रनामावली
मणिपूरस्थितिः स्निग्धा कुर्मचक्रपरायणा ।
अनाहतगतिर्दीपशिखा मणिमयाकृतिः ॥ १८३ ॥
विशुद्धिचक्रसंस्थाना चाज्ञाचक्राब्जमध्यगा ।
महाकालप्रिया कालकलनैकविधायिनी ।
अक्षोभ्यपत्नी सङ्क्षोभनाशिनी ते नमो नमः ॥ १८४ ॥
॥ श्रीमहादेव उवाच ॥
एवं नामसहस्रेण संस्तुता पर्वतात्मजा ।
वाक्यमेतन्महेशानमुवाच मुनिसत्तम् ॥ १८५ ॥
॥ श्रीदेव्युवाच ॥
अहं त्वदर्थे शैलेन्द्रतनयात्वमुपागता ।
त्वं मे प्राणसमो भर्ता त्वदनन्याऽहमङ्गना ॥ १८६ ॥
त्वं मदर्थे तपस्तीव्रं सुचिरं कृतवानसि ।
अहं च तपसाराध्या त्वां लप्स्यामि पुनः पतिम् ॥ १८७ ॥
॥ श्रीमहादेव उवाच ॥
त्वमाराध्यतमा सर्वजननी प्रकृतिः परा ।
तवाराध्यो जगत्यत्र विद्यते नैव कोऽपि हि ॥ १८८ ॥
अहं त्वया निजगुणैरनुग्राह्यो महेश्वरि ।
प्रार्थनीयस्त्वयि शिवे एष एव वरो मम ॥ १८९ ॥
यत्र यत्र तवेदं हि कालीरूपं मनोहरम् ।
आविर्भवति तत्रैव शिवरूपस्य मे हृदि ॥ १९० ॥
संस्थातव्यं त्वया लोके ख्याता च शववाहना ।
भविष्यसि महाकाली प्रसीद जगदम्बिके ॥ १९१ ॥
॥ श्रीमहादेव उवाच ॥
इत्युक्त्त्वा शम्भुना काली कालमेधसमप्रभा ।
तथेत्युक्त्त्वा समभवत्पुनर्गौरी यथा पुरा ॥ १९२ ॥
य इदं पठते देव्या नाम्नां भक्त्या सहस्रकम् ।
स्तोत्रं श्रीशम्भुना प्रोक्तं स देव्याः समतामियात् ॥ १९३ ॥
अभ्यर्च्य गन्धपुष्पैश्च धूपदीपैर्मेहश्वरीम् ।
यः पठेत्स्तोत्रामेतच्च स लभेत्परमं पदम् ॥ १९४ ॥
अनन्यमनसा देवीं स्तोत्रेणानेन यो नरः ।
संस्तौति प्रत्यहं तस्य सर्वसिद्धिः प्रजायते ॥ १९५ ॥
राजानो वशगास्तस्य नश्यन्ति रिपवस्तथा ।
सिंहव्याघ्रमुखाः सर्वे हिंसका दस्यवस्तथा ॥ १९६ ॥
दूरादेव पलायन्ते तस्य दर्शनमात्रतः ।
अव्याहताज्ञः सर्वत्र लभते मङ्गलं महत् ।
अन्ते दुर्गास्मृतिं लब्ध्वा स्वयं देवीकलामियात् ॥ १९७ ॥
॥ इति श्रीमहाभागवते उपपुराणे श्रीशिवकृतं श्री ललिता सहस्रनामावली नाम त्रयोविंशतितमोऽध्यायः सम्पूर्ण ॥
इस अत्यंत विस्तृत, दार्शनिक और ज्ञानवर्धक लेख में हम गहराई से जानेंगे कि श्री ललिता सहस्रनामावली का तात्विक और आध्यात्मिक महत्व क्या है, इसके नित्य पाठ या कुमकुमार्चन से जीवन में कौन से अकल्पनीय चमत्कार होते हैं, और इसे सिद्ध करने की प्रामाणिक तांत्रिक-वैदिक साधना विधि, नियम व सावधानियां क्या हैं।
1. श्री ललिता सहस्रनामावली का दार्शनिक और आध्यात्मिक महत्व
इस महान सहस्रनामावली की प्रचंड ऊर्जा, इसके पीछे छिपे शाक्त दर्शन और ‘श्रीविद्या-तत्व’ को समझने के लिए हमें इसके अद्वैत रहस्य, श्रीचक्र (Sri Chakra), और कुण्डलिनी विज्ञान को गहराई से समझना होगा।
वाग्देवताओं द्वारा रचित अद्वितीय सहस्रनाम (The Unique Composition)
सनातन धर्म में कई देवताओं के सहस्रनाम हैं, परंतु ललिता सहस्रनाम अपनी संरचना में अद्वितीय है। इसकी रचना स्वयं माता की आज्ञा से वाग्देवताओं ने की थी। इसका सबसे बड़ा रहस्य यह है कि इसमें ‘पुनरुक्ति दोष’ (Repetition of names) नहीं है। अर्थात्, पूरे 1000 नामों में कोई भी नाम दोबारा नहीं आता है। इसके अतिरिक्त, इसमें किसी भी अन्य देवता (जैसे शिव, विष्णु) की स्तुति करके माता को प्रसन्न करने का प्रयास नहीं किया गया है, बल्कि माता को ही परब्रह्म मानकर उनकी स्तुति की गई है।
कुण्डलिनी जागरण और चक्रों का रहस्य (Awakening the Chakras)
श्री ललिता सहस्रनाम को कुण्डलिनी योग का सबसे बड़ा ग्रंथ माना जाता है। इसमें माता के नामों का क्रम इस प्रकार है कि वह साधक के मूलाधार चक्र (Root Chakra) से लेकर सहस्रार चक्र (Crown Chakra) तक की यात्रा का वर्णन करता है। माता का एक नाम ‘मूलाधारैकनिलया’ (मूलाधार में निवास करने वाली) है, और आगे चलकर वे ‘सहस्राराम्बुजारूढा’ (सहस्रार कमल पर विराजमान) कहलाती हैं। जब साधक पूर्ण लय के साथ इस नामावली का पाठ करता है, तो उसके शरीर के सातों चक्र स्वतः ही शुद्ध और जाग्रत होने लगते हैं।
श्रीचक्र (श्री यंत्र) और ललिता का अद्वैत
माता ललिता त्रिपुर सुंदरी का निवास ‘श्रीचक्र’ (Sri Chakra / Sri Yantra) है। श्रीचक्र संपूर्ण ब्रह्मांड का ब्लूप्रिंट (Blueprint) है। माता को ‘बिंदु-मण्डल-वासिनी’ कहा गया है, जिसका अर्थ है कि वे श्रीचक्र के सबसे मध्य बिंदु में निवास करती हैं। श्री ललिता सहस्रनामावली का पाठ करना साक्षात श्रीचक्र की परिक्रमा करने और ब्रह्मांडीय ऊर्जा के केंद्र (बिंदु) तक पहुँचने के समान है। यह पाठ साधक को इस संसार के द्वैत (सुख-दुख, लाभ-हानि) से निकालकर अद्वैत परम आनंद में स्थापित कर देता है।
2. श्री ललिता सहस्रनामावली पाठ के अकल्पनीय और चमत्कारिक लाभ (Benefits)
माता ललिता त्रिपुर सुंदरी साक्षात ‘भुक्ति-मुक्ति-प्रदायिनी’ (लौकिक सुख और मोक्ष दोनों देने वाली) हैं। जो साधक पूर्ण श्रद्धा, सात्विकता, पवित्रता और एक निश्छल हृदय के साथ प्रतिदिन या विशेष पर्वों पर इस नामावली का पाठ या कुमकुमार्चन करता है, उसे जीवन में निम्नलिखित अमोघ और चमत्कारी लाभ प्राप्त होते हैं:
आर्थिक, व्यापारिक और भौतिक लाभ (Wealth & Prosperity)
-
घोर दरिद्रता का समूल नाश: माता का एक नाम ‘दारिद्र्य-पाटल-वात्या’ (दरिद्रता रूपी बादलों को उड़ाने वाली आंधी) है। जिस घर में नित्य श्री ललिता सहस्रनामावली का पाठ होता है, वहाँ साक्षात महालक्ष्मी स्थायी रूप से निवास करती हैं। भारी कर्ज (Debts) और व्यापारिक मंदी तुरंत मिटने लगती है।
-
समाज में अपार प्रतिष्ठा और यश: माता को ‘राजराजेश्वरी’ कहा जाता है। इस पाठ के प्रभाव से साधक को समाज में उच्च पद, नेतृत्व, अपार सम्मान और यश (Fame) प्राप्त होता है। उसका व्यक्तित्व अत्यंत प्रभावशाली हो जाता है।
-
लौकिक इच्छाओं की पूर्ति: घर, वाहन, और संपत्ति जैसी लौकिक कामनाएं माता की कृपा से बिना किसी बाधा के पूर्ण होती हैं।
स्वास्थ्य, रोग-मुक्ति और अजेय रक्षा (Health, Longevity & Protection)
-
असाध्य रोगों (Incurable Diseases) से मुक्ति: ब्रह्माण्ड पुराण की फलश्रुति में स्पष्ट कहा गया है कि यदि किसी बीमार व्यक्ति के सिर पर हाथ रखकर इस सहस्रनाम का पाठ किया जाए, तो भयंकर ज्वर और असाध्य रोग शांत हो जाते हैं। यह शरीर में प्राण-ऊर्जा (Immunity) का संचार करता है।
-
अकाल मृत्यु और दुर्घटनाओं से रक्षा: यह पाठ साधक के चारों ओर एक अभेद्य ‘श्रीविद्या कवच’ बना देता है। माता अकाल मृत्यु, विष (Poison), और आकस्मिक दुर्घटनाओं से अपने भक्तों की पूर्ण रक्षा करती हैं।
-
काले जादू और नवग्रह दोषों का नाश: जो लोग तांत्रिक बाधाओं (Black Magic) या नवग्रहों की पीड़ा (विशेषकर राहु-केतु-शनि) से परेशान हैं, माता की ऊर्जा उन सभी नकारात्मक शक्तियों को पल भर में भस्म कर देती है।
दांपत्य, पारिवारिक और आध्यात्मिक लाभ (Family Harmony & Moksha)
-
दांपत्य जीवन में अखंड सुख-शांति: माता ललिता कामेश्वर (शिव) की अर्धांगिनी हैं। जो पति-पत्नी हमेशा झगड़ते रहते हैं, इस पाठ से उनके बीच अगाध प्रेम और आकर्षण (Magnetic love) स्थापित होता है।
-
सुयोग्य संतान की प्राप्ति: जो दंपत्ति निःसंतान हैं, माता की कृपा से उन्हें अत्यंत संस्कारी, मेधावी और स्वस्थ संतान की प्राप्ति होती है। कन्याओं के विवाह में आ रही बाधाएं दूर होती हैं।
-
आत्म-साक्षात्कार और वाक्-सिद्धि: जो साधक निष्काम भाव से इसका पाठ करता है, उसकी वाणी में साक्षात सरस्वती का वास हो जाता है (वाक्-सिद्धि)। उसे अंततः आत्म-साक्षात्कार और मोक्ष (सहस्रार का भेदन) प्राप्त होता है।
3. श्री ललिता सहस्रनामावली की प्रामाणिक साधना और पाठ विधि (Sadhana Vidhi)
माता ललिता त्रिपुर सुंदरी की उपासना अत्यंत राजसी, सौम्य, वात्सल्यपूर्ण, और सौंदर्य से परिपूर्ण होती है। इस सिद्ध नामावली का पूर्ण और त्वरित फल प्राप्त करने के लिए आगम ग्रंथों में बताई गई इस प्रामाणिक विधि का पालन करना अत्यंत चमत्कारी होता है:
उत्तम दिन, तिथि और मुहूर्त
-
दिन: माता ललिता की आराधना के लिए शुक्रवार (Friday) का दिन सबसे श्रेष्ठ और सर्वाधिक जाग्रत माना जाता है। मंगलवार भी देवी पूजा के लिए उत्तम है।
-
विशेष तिथियां: पूर्णिमा (Full Moon) का दिन श्रीविद्या साधना के लिए सर्वोच्च है। इसके अतिरिक्त नवरात्रि के नौ दिन, नवमी, अष्टमी, ललिता पंचमी, और शुक्ल पक्ष की प्रतिपदा के दिन इस सहस्रनामावली का पाठ करना हज़ारों गुणा अधिक फलदायी होता है।
-
समय: पाठ का सबसे उत्तम समय प्रातःकाल ‘ब्रह्म मुहूर्त’ या ‘गोधूलि बेला / संध्याकाल’ होता है। पूर्णिमा की रात्रि (निशीथ काल) में किया गया पाठ अमोघ फल देता है।
दिशा, आसन और वस्त्र का विधान
-
दिशा: पाठ करते समय अपना मुख सदैव पूर्व (East) या उत्तर (North) की ओर रखें।
-
आसन: बैठने के लिए लाल (Red), गुलाबी (Pink), या रेशमी कुशा आसन का प्रयोग करें।
-
वस्त्र: स्नान करके पूर्ण रूप से स्वच्छ हो जाएं। पूजा में लाल, गुलाबी, या श्वेत रंग के स्वच्छ वस्त्र धारण करना अत्यंत शुभ परिणाम देता है। सुहागिन महिलाओं को पूरा श्रृंगार (कुमकुम, चूड़ियां, गजरा) करके ही माता की पूजा में बैठना चाहिए।
पीठ की स्थापना और पूजन सामग्री (Setup)
| सामग्री / विधान | विवरण |
| प्रतिमा / चित्र / यंत्र | एक स्वच्छ लकड़ी की चौकी पर लाल या गुलाबी रेशमी कपड़ा बिछाकर माता ललिता त्रिपुर सुंदरी का सुंदर चित्र स्थापित करें। यदि आपके पास श्री यंत्र (मध्याकार या मेरु पृष्ठ) है, तो उसे अवश्य स्थापित करें। (श्री यंत्र साक्षात देवी का स्वरूप है)। |
| दीपक | माता के समक्ष गाय के शुद्ध घी का या तिल के तेल का एक अखंड दीप (कामुक दीप) प्रज्वलित करें। गुलाब, मोगरा, पारिजात या कर्पूर की अत्यंत सुगंधित धूप जलाएं। |
| तिलक और शृंगार | माता को शुद्ध कुमकुम (लाल रोली), हल्दी और इत्र (विशेषकर गुलाब या चमेली का इत्र) अर्पित करें। स्वयं के मस्तक पर भी कुमकुम की बिंदी/तिलक धारण करें। |
| पुष्प | उन्हें लाल पुष्प (गुलाब, गुड़हल/Hibiscus, कमल) अत्यंत प्रिय हैं। माता को सुगन्धित फूल ही चढ़ाएं; बिना गंध वाले फूल वर्जित हैं। |
दृढ़ संकल्प (Sankalpa)
पाठ से पूर्व दाएँ हाथ में थोड़ा सा जल, अक्षत (कुमकुम से रंगे हुए) और एक लाल पुष्प लें। अपना नाम, गोत्र और पाठ का स्पष्ट उद्देश्य बोलें (उदाहरण: “हे राजराजेश्वरी माता ललिता त्रिपुर सुंदरी, मैं अपने जीवन से समस्त रोगों, दरिद्रता और मानसिक संतापों के नाश, अखंड सुख-समृद्धि, और आपकी अहैतुकी कृपा के लिए श्री ललिता सहस्रनामावली का 21/41 दिन तक (या नित्य/प्रत्येक शुक्रवार) पाठ और कुमकुमार्चन करूँगा/करूँगी”), और फिर जल ज़मीन पर छोड़ दें।
सहस्रनामावली और कुमकुमार्चन विधि (Kumkumarchana – The Supreme Method)
-
सर्वप्रथम विघ्नहर्ता भगवान श्री गणेश का मानसिक ध्यान कर उन्हें प्रणाम करें।
-
भगवान हयग्रीव, महर्षि अगस्त्य, और अपने गुरुदेव को प्रणाम करें।
-
मूल मंत्र “ॐ श्री मात्रे नमः” या पञ्चदशी/षोडशी मंत्र (यदि गुरु से दीक्षित हैं) का मानसिक जप करें। (यदि दीक्षित नहीं हैं, तो केवल ‘ॐ श्री ललिता महात्रिपुरसुंदर्यै नमः’ का जप करें)।
-
अब पूर्ण एकाग्रता, असीम प्रेम भाव और हृदय में माता के सौम्य स्वरूप का दर्शन करते हुए ‘श्री ललिता सहस्रनामावली’ का सस्वर पाठ आरंभ करें।
-
कुमकुमार्चन (अचूक चमत्कार हेतु): श्री ललिता सहस्रनामावली का पाठ करते समय ‘कुमकुमार्चन’ करना सबसे शक्तिशाली विधान है। दाएँ हाथ की अनामिका, मध्यमा और अंगूठे के पोरों से चुटकी भर शुद्ध लाल कुमकुम लें। नामावली के प्रत्येक नाम के उच्चारण (जैसे— ॐ श्रीमात्रे नमः, ॐ श्रीमहाराज्ञ्यै नमः, ॐ श्रीमत्सिंहासनेश्वर्यै नमः) के साथ वह कुमकुम श्री यंत्र के मध्य (बिंदु) पर या माता के चित्र/चरणों पर अर्पित करें। यह 1000 नामों के साथ 1000 बार किया जाता है। दरिद्रता, रोग और दुर्भाग्य को भस्म करने का यह ब्रह्मांड का सबसे अचूक अस्त्र है।
|| श्री ललिता सहस्रनामावली (मूल पाठ) ||
(यहाँ आप अपनी स्तुति/स्तोत्र की पुस्तक या गीता प्रेस के ग्रंथ से 1000 नामों (नामावली) का पाठ आरंभ करें।)
क्षमा प्रार्थना और सात्विक भोग (Naivedya)
पाठ और कुमकुमार्चन पूर्ण होने के बाद माता ललिता को राजसी और सात्विक भोग लगाएं। उन्हें गाय के दूध की खीर (पायसम), शहद (Honey), ताजे फल (विशेषकर अनार), पान का बीड़ा (बिना तंबाकू का), और मिश्री का भोग लगाएं। अंत में कर्पूर से माता की आरती गाएं और साष्टांग दंडवत प्रणाम करते हुए पूजा-पाठ में हुई किसी भी अशुद्धि या उच्चारण की भूल के लिए क्षमा प्रार्थना अवश्य करें।
(नोट: पूजा में चढ़ाए गए कुमकुम को इकट्ठा कर लें और प्रतिदिन स्नान के बाद उसे प्रसाद स्वरूप अपने मस्तक पर लगाएं। यह कुमकुम एक रक्षा-कवच और आकर्षण-यंत्र का कार्य करता है।)
4. साधना के अत्यंत संवेदनशील और अनिवार्य नियम (Strict Rules for Sadhana)
माता ललिता त्रिपुर सुंदरी परम वात्सल्यमयी माँ हैं, परंतु श्रीविद्या की साधना में आचरण की पवित्रता और हृदय की निर्मलता की सबसे अधिक आवश्यकता होती है। इस साधना का पूर्ण फल प्राप्त करने के लिए इन नियमों का कड़ाई से पालन करना अनिवार्य है:
-
स्त्रियों का सर्वोच्च सम्मान (Suvasini Puja Principle): श्रीविद्या साधना का सबसे बड़ा और अलंघनीय नियम स्त्रियों का सम्मान है। जिस व्यक्ति के घर में स्त्रियों (पत्नी, माता, बहन, पुत्री) का अपमान होता है, उन पर अत्याचार होता है, वहां ललिता माता एक क्षण भी नहीं रुकतीं। सुहागिन महिलाओं (सुवासिनी) का पूजन और सम्मान इस साधना का हृदय है।
-
पूर्ण सात्विक जीवन और आहार (Absolute Sattvic Diet): अनुष्ठान के दौरान (या नित्य पाठ करने वाले को) घर में और अपने आहार में मांस (Meat), मदिरा (Alcohol), अंडे, लहसुन, और प्याज का पूर्णतः त्याग कर देना चाहिए। जो व्यक्ति तामसिक भोजन करता है, उसकी पूजा से माता रुष्ट हो सकती हैं, क्योंकि यह राजसी/सात्विक देवी की उपासना है।
-
छल-कपट और निंदा का परित्याग: माता को ‘निर्विकल्पा’ और ‘निष्पापा’ कहा गया है। किसी की चुगली करना (Backbiting), व्यर्थ की निंदा करना, या दूसरों से ईर्ष्या करना इस साधना की ऊर्जा को तुरंत नष्ट कर देता है। अपनी वाणी को शुद्ध और मधुर रखें।
-
ब्रह्मचर्य का पालन (Celibacy): किसी विशेष अनुष्ठान (जैसे 21 या 41 दिन का संकल्प, या नवरात्रि) के दौरान साधक को शारीरिक और मानसिक रूप से पूर्ण ब्रह्मचर्य का पालन करना चाहिए।
-
गुरु की महत्ता: यद्यपि ललिता सहस्रनामावली का पाठ कोई भी (बिना दीक्षा के) भक्ति भाव से कर सकता है, परंतु यदि आप ‘श्री यंत्र’ की तांत्रिक प्राण-प्रतिष्ठा और ‘पञ्चदशी’ विद्या का जप करना चाहते हैं, तो एक योग्य गुरु से दीक्षा लेना सर्वथा अनिवार्य है।
5. उपासना में ध्यान रखने योग्य विशेष सावधानियां (Precautions)
श्री ललिता सहस्रनामावली एक अत्यंत जाग्रत और उच्च कोटि का स्तोत्र है, अतः इसकी साधना करते समय कुछ विशेष सावधानियां बरतनी आवश्यक हैं:
-
उच्चारण की शुद्धता (Purity of Pronunciation): यह स्तोत्र वाग्देवताओं द्वारा रचित है और इसके छंद (Meters) अत्यंत सटीक हैं। संस्कृत के शब्दों का उच्चारण यथासंभव शुद्ध करने का प्रयास करें। यदि संस्कृत पढ़ने में कठिनाई हो, तो पहले इसे ऑडियो सुनकर धीरे-धीरे सीखें। गलत उच्चारण से बचना चाहिए, हालांकि माता भावग्राही हैं, फिर भी अभ्यास अवश्य करें।
-
सकाम या प्रतिशोध की भावना का निषेध (No Harmful Motives): यह स्तुति आपकी आध्यात्मिक उन्नति, सुख-शांति, और संकटों से रक्षा के लिए है। किसी निर्दोष व्यक्ति का अकारण अहित करने, या अपना व्यक्तिगत बदला (Revenge) लेने की नीयत से इसका पाठ भूलकर भी न करें। यह परम सात्विक शक्ति है, इसका दुरुपयोग पतन का कारण बनता है।
-
शारीरिक अपवित्रता का ध्यान: बिना स्नान किए, गंदे वस्त्र पहनकर, जूठे मुंह, या अशुद्ध अवस्था (सूतक, पातक) में सहस्रनामावली की पुस्तक, श्री यंत्र, या कुमकुम का स्पर्श सर्वथा वर्जित है। महिलाओं को अपने मासिक धर्म (Menstruation) के दिनों में इस पाठ और श्री यंत्र से पूर्णतः दूर रहना चाहिए। वे उन दिनों में केवल मानसिक स्मरण कर सकती हैं।
-
गोपनीयता (Secrecy of Sadhana): ब्रह्माण्ड पुराण में कहा गया है कि यह स्तोत्र अत्यंत गोपनीय है। इसका अर्थ यह नहीं कि इसे किसी को बताना नहीं है, बल्कि अपनी व्यक्तिगत साधना, अनुष्ठान और माता के प्रति अपने भावों को समाज में दिखावे (Show-off) के लिए उपयोग नहीं करना चाहिए। साधना जितनी गुप्त होती है, उतनी ही फलदायी होती है।
6. आधुनिक युग में श्री ललिता सहस्रनामावली की असीम प्रासंगिकता (Relevance in Modern Era)
आज का आधुनिक युग अत्यधिक ‘तनाव’ (Stress), ‘भौतिक अंधी दौड़’ (Materialistic Rat Race), ‘रिश्तों के टूटने’ (Broken Relationships), और ‘मानसिक अशांति’ (Mental Instability) का युग है। लोग धन तो कमा रहे हैं, लेकिन जीवन से ‘शांति’ (Peace), ‘स्वास्थ्य’ (Health), और ‘परम आनंद’ पूरी तरह गायब हो चुके हैं।
आज के समय में इंसान अपनी लौकिक महत्वाकांक्षाओं (करियर, पैसा) और आध्यात्मिक शांति के बीच भयंकर द्वंद्व (Conflict) झेल रहा है।
‘श्री ललिता सहस्रनामावली’ आधुनिक इंसान के इन्ही ‘पारिवारिक संकटों’, ‘शारीरिक व्याधियों’, और ‘असंतुलन’ का सबसे शक्तिशाली आध्यात्मिक और मनोवैज्ञानिक उपचार (Psychological Healing) है:
-
भुक्ति और मुक्ति का संतुलन (Balancing Material & Spiritual Life): श्रीविद्या की सबसे बड़ी विशेषता यह है कि यह आपको संन्यासी बनने को नहीं कहती। यह पाठ आपको प्रचुर धन, ऐश्वर्य, और सांसारिक सफलता (Bhukti) देता है, और साथ ही आपके हृदय में गहरा वैराग्य और शांति (Mukti) भी भर देता है। यह आधुनिक वर्क-लाइफ बैलेंस (Work-Life Balance) का सर्वोच्च आध्यात्मिक स्वरूप है।
-
तनाव और चिंता से मुक्ति (Stress & Anxiety Management): जब आप कुमकुमार्चन करते हैं और 1000 नामों का नाद-जप करते हैं, तो आपका मस्तिष्क बाहरी शोर से कट जाता है। यह ध्यान (Mindfulness) की सर्वोच्च अवस्था है, जो न्यूरॉन्स (Neurons) को शांत करती है। यह ओवरथिंकिंग को रोककर हृदय की धड़कन को सामान्य करता है और डिप्रेशन को खत्म करता है।
-
महिला सशक्तीकरण (Women Empowerment): ललिता सहस्रनाम स्त्री-शक्ति का सर्वोच्च गान है। आधुनिक महिलाएं जो घर और ऑफिस दोनों की जिम्मेदारियां निभाते हुए मानसिक थकान (Burnout) का शिकार हो रही हैं, उनके लिए यह पाठ एक अद्भुत शक्ति (Inner Strength) और अदम्य आत्मविश्वास (Confidence) का संचार करता है।
-
पारिवारिक मूल्यों और प्रेम की पुनर्स्थापना: आज जब टूटते विवाह और कलह आम बात हो गए हैं, माता का यह पाठ घर के आभामंडल में एक ‘Magnetic Love’ (चुंबकीय प्रेम) और सामंजस्य (Harmony) पैदा करता है, जिससे रिश्तों की दरारें भर जाती हैं।
Shri Lalita Sahasranamavali (श्री ललिता सहस्रनामावली) केवल 1000 संस्कृत शब्दों का एक काव्यात्मक संकलन नहीं है; यह उस परब्रह्म स्वरूपिणी, राजराजेश्वरी, और करुणा की सागर माता ललिता त्रिपुर सुंदरी का साक्षात वांग्मय (नाद) स्वरूप है। जब एक साधक अपने सारे लौकिक ज्ञान, दरिद्रता, अहंकार और मानसिक जटिलताओं को त्यागकर, पूर्ण शरणागति के साथ इस नामावली को कुमकुम के साथ माता के श्रीचरणों में समर्पित करता है, तो माता उसे अपने हृदय से लगा लेती हैं।
माता ललिता त्रिपुर सुंदरी अत्यंत कृपालु, भक्त-वत्सल, और अपने निश्छल भक्तों को ब्रह्मांड का हर ऐश्वर्य प्रदान करने वाली माँ हैं। जब भी आपको लगे कि आप जीवन के भौतिक संघर्षों में पूरी तरह टूट चुके हैं, भयंकर विपत्तियों ने आपको घेर लिया है, घोर दरिद्रता है, बीमारियां शरीर छोड़ नहीं रहीं, या आपका मन अत्यंत अशांत है, तो शुक्रवार की सुबह गुलाबी/लाल आसन पर बैठें, घी का दीपक प्रज्वलित करें, श्री यंत्र या माता के चित्र पर कुमकुमार्चन करें, और पूर्ण निर्भयता व असीम प्रेम के साथ इस महास्तोत्र का गान करते हुए अपनी ‘राजराजेश्वरी माँ’ को पुकारें।
आप स्वयं अनुभव करेंगे कि माता के इन पावन 1000 नामों के नाद ने आपके जीवन की सारी बाधाओं, मानसिक संतापों और दरिद्रता को उखाड़ फेंका है, और साक्षात माता ललिता ने आपके जीवन को अपार ऐश्वर्य, निरोगी काया, पारिवारिक सुख, और परम शांति के दिव्य प्रकाश से आलोकित कर दिया है। ॐ श्री ललिता महात्रिपुरसुंदर्यै नमः!
श्री ललिता सहस्रनामावलीः अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQs)
1. श्री ललिता सहस्रनामावली क्या है और इसकी उत्पत्ति कहाँ से हुई है?
श्री ललिता सहस्रनामावली राजराजेश्वरी माता ललिता त्रिपुर सुंदरी के 1000 परम पवित्र, जाग्रत और शक्तिशाली नामों का एक सिद्ध संग्रह है। इसकी उत्पत्ति ‘ब्रह्माण्ड पुराण’ में मिलती है, जहाँ भगवान हयग्रीव ने महर्षि अगस्त्य को इसका उपदेश दिया था। इसकी रचना स्वयं माता की आज्ञा से आठ वाग्देवताओं (वाणी की देवियों) ने की थी, इसलिए इसमें कोई भी नाम दोबारा (पुनरुक्ति दोष) नहीं आता है।
2. इस सहस्रनामावली का पाठ या ‘कुमकुमार्चन’ करने से जीवन में कौन सा सबसे बड़ा चमत्कारी लाभ मिलता है?
इस नामावली का सबसे प्रत्यक्ष और त्वरित लाभ ‘घोर दरिद्रता (Financial Crisis) व ऋण का नाश’, ‘असाध्य रोगों व अकाल मृत्यु से रक्षा’, और ‘अखंड दांपत्य सुख’ है। इसके नियमित कुमकुमार्चन से घर में हमेशा महालक्ष्मी का वास रहता है, साधक की वाणी सिद्ध होती है (वाक्-सिद्धि), और उसे सांसारिक सुख (भुक्ति) के साथ-साथ मोक्ष (मुक्ति) की प्राप्ति होती है।
3. क्या बिना गुरु दीक्षा के श्री ललिता सहस्रनामावली का पाठ किया जा सकता है?
जी हाँ, बिल्कुल! श्री ललिता सहस्रनाम या नामावली का भक्ति भाव से पाठ करने के लिए किसी विशेष दीक्षा की आवश्यकता नहीं है; कोई भी आस्तिक गृहस्थ इसे पढ़ सकता है। परंतु, यदि आप ‘पञ्चदशी’ या ‘षोडशी’ मंत्र का जप करना चाहते हैं, या ‘श्री यंत्र’ की तांत्रिक प्राण-प्रतिष्ठा कर विधिवत नव-आवरण पूजा करना चाहते हैं, तो इसके लिए एक योग्य श्रीविद्या गुरु से दीक्षा लेना अनिवार्य है।
4. माता ललिता की आराधना के लिए सप्ताह का कौन सा दिन और समय सर्वोत्तम माना गया है?
माता ललिता त्रिपुर सुंदरी की आराधना के लिए ‘शुक्रवार’ (Friday) का दिन सबसे श्रेष्ठ और जाग्रत माना जाता है। पूर्णिमा (Full Moon), नवरात्रि के नौ दिन, और ललिता पंचमी के दिन इसका पाठ अनंत फलदायी होता है। इसका पाठ प्रातःकाल ‘ब्रह्म मुहूर्त’ या ‘गोधूलि बेला / संध्याकाल’ में लाल या गुलाबी वस्त्र धारण कर, पूर्व दिशा की ओर मुख करके करना सर्वाधिक उत्तम है।
5. श्री ललिता सहस्रनामावली की साधना को करते समय सबसे बड़ा और अनिवार्य नियम क्या है?
इस श्रीविद्या साधना का सबसे बड़ा और अनिवार्य नियम ‘स्त्रियों का पूर्ण सम्मान’ (सुवासिनी पूजन का भाव) है। जो व्यक्ति स्त्रियों का अपमान करता है या उन्हें प्रताड़ित करता है, उसकी पूजा माता ललिता कभी स्वीकार नहीं करतीं। इसके अतिरिक्त, अनुष्ठान के दौरान ‘पूर्ण सात्विकता’ (मांस, मदिरा, लहसुन, प्याज का त्याग) और उच्चारण की शुद्धता का ध्यान रखना इस साधना के मूलभूत नियम हैं।